Leśna

Niezwykle ważną postacią w historii miasta był Samson Woller, wspominany także w artykule o Bolesławcu. To właśnie w Leśnej rozpoczęła się jego imponująca kariera w przemyśle włókienniczym, która z czasem uczyniła go jednym z najważniejszych niemieckich przedsiębiorców tej branży w drugiej połowie XIX wieku.

Samson Woller urodził się 28 maja 1819 roku w Twardogórze w żydowskiej rodzinie jako syn handlarza wełną i skórami Löbela Wollera i Marii. W latach 40. XIX wieku Samson wyjechał do Wielkiej Brytanii, aby zdobyć wiedzę i doświadczenie w przemyśle włókienniczym. W Bradford prowadził przędzalnię czesankową, a kilka lat później opatentował rozwiązanie, które znacząco usprawniło działanie maszyn tkackich. W 1855 roku Samson wrócił do Prus i razem z braćmi Fabianem i Robertem zakupił założony w 1833 roku przez berlińską spółkę „Maier & Löwe”, niedziałający już zakład produkcji tkanin bawełnianych w Leśnej. Wzorując się na angielskich fabrykach, Wollerowie przekształcili ją w nowoczesną tkalnię noszącą nazwę Gebrüder Woller. Jako pierwsza w Niemczech wytwarzała ona twardą przędzę czesankową i wykorzystywała ją do produkcji tkanin. Rozwój przedsiębiorstwa postępował w imponującym tempie. Po kilku latach w zakładzie było już dwieście krosien, a w 1864 liczba wzrosła do czterystu czterdziestu.

W 1873 roku Woller otworzył filię w Bolesławcu. W 1888 roku firma braci Woller przekształciła się w A.G. Concordia Spinnerei und Weberei (Concordia – Przędzalnia i Tkalnia Spółka Akcyjna). Samson zmienił wiarę na protestantyzm i w 1866 roku poślubił w Wiesbaden ewangeliczkę Antoniną Rösler, z którą doczekał się dwóch córek: Heleny, późniejszej żony hrabiego Leopolda von Zieten, i Ottilie, późniejszej księżnej Druckiej-Lubeckiej. W międzyczasie nabył dwa majątki w Wielkopolsce: Dłoń i Smolice. Woller był również znany ze swojej działalności dobroczynnej. W 1869 roku założył fundację dla ubogich kobiet z Leśnej i okolic, a rok później ufundował organy znajdujące się wówczas w
ewangelickim, a dziś katolickim kościele pod wezwaniem Chrystusa Króla. Samson założył
także w Leśnej fundację, która miała wspierać jego byłych, niezdolnych do pracy pracowników: robotników, urzędników oraz osierocone dzieci.

Jedna córka, Helene poślubiła hrabiego Leopolda Klemensa Ernsta Friedricha Hubertusa Ludwiga von Zietena, z którym zamieszkała w majątku w Smolicach. Zmarła w 1949 roku w Berlinie, jednak w 1975 roku jej prochy przeniesiono do krypty kościoła w Smolicach, gdzie spoczęły obok trumny męża. Druga, Ottilie, wyszła za księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, a swatką pary była Maria Czartoryska. Mieszkali w majątku w Dłoni, którą Ottilie otrzymała w spadku po ojcu i którym po śmierci męża w 1918 roku zarządzała do początku II wojny światowej. Zmarła w 1952 roku i została pochowana na cmentarzu parafialnym w Ursberg w Bawarii. Żadna z sióstr nie doczekała się
biologicznego potomstwa.

Samson zmarł 25 listopada 1900 roku w wieku 82 lat i został pochowany w mauzoleum Wollerów w Leśnej, które pierwotnie miało zostać zbudowane w Bolesławcu. Imponująca kaplica, zaprojektowana przez wybitnego wrocławskiego architekta Carla Lüdeckego, została wzniesiona już w 1883 roku. Budowla była niezwykle bogato zdobiona i położona na wzniesieniu, z którego rozciągał się romantyczny widok na całą Leśną. Spoczęli tam Samson, jego żona i prawdopodobnie syn. Po wojnie mauzoleum zostało zdewastowane, później traktowane było przez mieszkańców Leśnej jako miejsce spotkań i spacerów, do dziś wspominane z sentymentem.

Między 1913 a 1927 rokiem leśniańskie zakłady Concordia uruchomiły kolejne filie: w Kościelnikach Średnich, Bogatyni, Biedrzychowicach koło Olszyny i Markocicach. W czasie I wojny światowej tkalnie produkowały między innymi bandaże, a w Kościelnikach wstawiono tokarki i produkowano granaty.
W 1925 roku przeprowadzono gruntowną modernizację fabryki, a obok tkanin wełnianych i bawełnianych rozpoczęto produkcję tkanin wiskozowych. W okresie II wojny
światowej w pobliżu Leśnej, w Baworowie i Miłoszowie, utworzono filie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Początkowo w zakładach produkowano materiały na mundury, jednak z czasem do Leśnej przeniesiono również produkcję metalową na potrzeby Luftwaffe, w której wykorzystywano więźniów, głównie jeńców radzieckich, do pracy między innymi przy drążeniu sztolni w okolicy. W 1943 roku na terenie zakładów Concordia produkowano także części do pocisków latających V1. Dwudziestego lipca 1945 roku fabryka została ponownie uruchomiona jako Państwowe Zakłady Concordia, wznawiając produkcję tkanin. W kolejnych latach zakład był rozbudowywany i modernizowany, stając się jednym z największych pracodawców w regionie oraz ważnym ośrodkiem rozwoju Leśnej. Początkowo w jego skład wchodziły również filie w Baworowie, Biedrzychowicach, Grabiszycach, Kościelnikach i Pobiednej, dając początek późniejszej „Fatmie” W 1972 roku przedsiębiorstwo przyjęło nazwę Zakłady
Przemysłu Jedwabniczego „Dolwis” i rozpoczęło eksport swoich wyrobów. Kryzys gospodarczy lat dziewięćdziesiątych przyniósł spadek produkcji i zatrudnienia. Mimo prywatyzacji w 1994 roku oraz dalszych inwestycji od 2010 roku działalność była stopniowo wygaszana, a w 2011 roku ogłoszono upadłość zakładu. Na przełomie 2015 i 2016 roku teren fabryki wykupiła gmina Leśna, w celu zabezpieczenia go przed postępującą dewastacją.

Obecnie gmina prowadzi etapową rewitalizację terenu, zakładając zachowanie i adaptację najcenniejszych historycznych obiektów, rozbiórkę najbardziej zniszczonych hal oraz stworzenie nowej przestrzeni usługowej i rekreacyjnej. Część nieruchomości jest wystawiona na sprzedaż. Pozostałości dawnego kompleksu fabrycznego znajdują się przy dzisiejszej ulicy Elizy Orzeszkowej. Pod numerem 14 zachowała się okazała willa, przed II wojną światową znana jako Villa Concordia, która obecnie jest wystawiona na sprzedaż. Ślady rodziny Wollerów odnaleźć można również w Smolniku, gdzie zachował się ufundowany przez nich dawny sierociniec (obecnie Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii) oraz ruiny ich rodzinnej rezydencji.