{"id":2385,"date":"2025-11-24T11:18:34","date_gmt":"2025-11-24T10:18:34","guid":{"rendered":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/?p=2385"},"modified":"2026-10-14T10:16:08","modified_gmt":"2026-10-14T08:16:08","slug":"jews-in-lower-silesia-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/","title":{"rendered":"Jews in Lower Silesia"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

admin_th_dolnyzyd<\/p>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Te historie cz\u0119sto maj\u0105 pocz\u0105tek w \u015bredniowieczu. W niekt\u00f3rych miastach i wsiach rozpoczynaj\u0105 si\u0119 w czasach nowo\u017cytnych. Wsz\u0119dzie jednak w pe\u0142ni rozkwitaj\u0105 w XIX wieku. Spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w miejscowo\u015bciach, o kt\u00f3rych piszemy, bardzo wiele \u0142\u0105czy, cho\u0107 pokazujemy r\u00f3wnie\u017c ich indywidualny rozw\u00f3j i dynamik\u0119, a tak\u017ce koloryt specyficzny tylko dla danego miejsca i czasu.<\/strong> \u017bydzi s\u0105 tu obecni od wiek\u00f3w i \u2013 tak jak inne nacje \u2013 tworzyli ten wyj\u0105tkowy region. Antysemityzm, pogromy i ostatecznie dwa totalitaryzmy stara\u0142y si\u0119 wymazywa\u0107 ich dziedzictwo oraz dokonania. Osiemdziesi\u0105t lat po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej chcemy podkre\u015bli\u0107 niebagatelne znaczenie \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci dla rozwoju tych ziem. Wybra\u0142y\u015bmy dziesi\u0119\u0107 miast, kt\u00f3re jako pierwsze pos\u0142u\u017c\u0105 nam za ilustracj\u0119 powy\u017cszej tezy: przedstawiamy Boles\u0142awiec, Dzier\u017coni\u00f3w, G\u0142og\u00f3w, Jeleni\u0105 G\u00f3r\u0119, Kamienn\u0105 G\u00f3r\u0119, K\u0142odzko, Legnic\u0119, Strzegom, Wa\u0142brzych i Wroc\u0142aw. Oczywi\u015bcie nie wyczerpuj\u0105 one tak obszernej tematyki, lecz dopiero j\u0105 rozpoczynaj\u0105.<\/p>

Jednym z najstarszych \u015blad\u00f3w po spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej na \u015al\u0105sku jest macewa kantora Dawida z 1203 roku, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 na \u015bredniowiecznym cmentarzu \u017cydowskim we Wroc\u0142awiu i dzi\u015b jest najstarsz\u0105 zachowan\u0105 w ca\u0142o\u015bci macew\u0105 w Polsce.<\/strong> Tak\u017ce w G\u0142ogowie czy Dzier\u017coniowie mamy udokumentowane \u017cycie \u017cydowskie si\u0119gaj\u0105ce XIII wieku, cho\u0107 by\u0107 mo\u017ce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska istnia\u0142a tam ju\u017c wcze\u015bniej. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce ziemie tego regionu by\u0142y atrakcyjne: idealne po\u0142o\u017cenie, bogactwo zasob\u00f3w naturalnych, intensywny handel i wymiana mi\u0119dzynarodowa \u2013 to wszystko sprzyja\u0142o decyzjom o wyborze w\u0142a\u015bnie tego miejsca do zamieszkania nie tylko przez \u017byd\u00f3w. Jednak nastawienie do nap\u0142ywowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej zmienia\u0142o si\u0119 przez stulecia w zale\u017cno\u015bci od w\u0142adzy panuj\u0105cej w danym okresie na \u015al\u0105sku oraz od nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych, gospodarczych, politycznych i stanowiska Ko\u015bcio\u0142a (zar\u00f3wno katolickiego, jak i protestanckiego). Mo\u017cemy zaobserwowa\u0107 tu ca\u0142e spektrum postaw na skali tolerancji: od jej braku wyra\u017conego przywilejem de non tolerandis Judaeis<\/i> w niekt\u00f3rych miastach do uznania praw miejskich okre\u015blonych edyktem emancypacyjnym w wi\u0119kszo\u015bci miast. \u015al\u0105sk nie by\u0142 wolny od pogrom\u00f3w, wyp\u0119dze\u0144 czy podpale\u0144, a dzia\u0142alno\u015b\u0107 w\u0142oskiego inkwizytora Jana Kapistrana by\u0142a jednym z mroczniejszych okres\u00f3w dla \u017byd\u00f3w tego regionu Europy \u2013 to mi\u0119dzy innymi we Wroc\u0142awiu, K\u0142odzku, Legnicy czy \u015awidnicy podburza\u0142 on wiernych, oskar\u017ca\u0142 \u017byd\u00f3w o herezje i doprowadza\u0142 do pogrom\u00f3w.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Fantastyczny rozw\u00f3j i p\u00f3\u017aniejsze prze\u015bladowania<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

\u017bycie \u017cydowskie na Dolnym \u015al\u0105sku zacz\u0119\u0142o si\u0119 dynamicznie rozwija\u0107 po 1812 roku, czyli po wydaniu edyktu umo\u017cliwiaj\u0105cego spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej legalne osiedlanie si\u0119 w niemieckich miastach, zak\u0142adanie swoich organizacji czy instytucji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemieckich \u017byd\u00f3w d\u0105\u017cy\u0142a do asymilacji, odnajduj\u0105c si\u0119 w tym kulturowo-spo\u0142ecznym krajobrazie i \u2013 nierzadko \u2013 upatruj\u0105c w nim szansy na awans spo\u0142eczny.<\/strong> Jest to okres fascynuj\u0105cego rozkwitu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich, dzi\u0119ki kt\u00f3remu \u017bydzi stali si\u0119 widoczn\u0105 i znacz\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bl\u0105skich miast. Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce dzi\u0119ki akulturacji i uczestnictwu w kulturze niemieckiej przewa\u017cnie nie byli oni grup\u0105 odizolowanej mniejszo\u015bci, lecz pe\u0142noprawnymi, niekiedy wp\u0142ywowymi mieszczanami. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki temu przej\u015bciu z mniejszo\u015bci do og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa \u017bydzi mogli w nim uczestniczy\u0107 i wp\u0142ywa\u0107 na jego rozw\u00f3j. Ten okres pozostawi\u0142 nam najwi\u0119ksze dziedzictwo w postaci wybitnych na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105 naukowc\u00f3w i tw\u00f3rc\u00f3w, dzie\u0142 kultury, sztuki i architektury oraz licznych przedsi\u0119biorstw. Dolny \u015al\u0105sk wci\u0105\u017c jest domem wielu zachowanych przyk\u0142ad\u00f3w tego dziedzictwa, cho\u0107 wielka jego cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a unicestwiona.<\/p>

Prze\u015bladowania niemieckich \u017byd\u00f3w oficjalnie rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w 1933 roku<\/strong>, jednak nie by\u0142o to oczywi\u015bcie novum, jako \u017ce upi\u00f3r antysemityzmu by\u0142 \u017cywy w dziewi\u0119tnastowiecznej Europie. Doj\u015bcie do w\u0142adzy Hitlera nada\u0142o jednak jednoznaczny kurs polityce przeciwko \u017bydom, a og\u00f3lnokrajowe ataki na jednostki i ca\u0142\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 mia\u0142y na celu jej marginalizacj\u0119 i wygnanie jej z kraju. Nowe ustawodawstwo sankcjonowa\u0142o prawnie prze\u015bladowania \u017byd\u00f3w, korzystaj\u0105c jednocze\u015bnie ze spo\u0142ecznej aprobaty. \u017bydzi krok po kroku byli usuwani z niemieckiego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re przez dekady wsp\u00f3\u0142tworzyli. Pogrom Kristallnacht w 1938 roku nie tylko rozpocz\u0105\u0142 okres nasilonej przemocy wobec \u017byd\u00f3w, lecz by\u0142 tak\u017ce przyczynkiem do zniszczenia znakomitego dziedzictwa materialnego i architektonicznego. Szczeg\u00f3lnie wida\u0107 to obecnie na Dolnym \u015al\u0105sku, gdzie wi\u0119kszo\u015b\u0107 synagog zosta\u0142a spalona lub wysadzona w powietrze podczas pogromu, a do dzi\u015b przetrwa\u0142o ledwie kilka: w Brzegu Dolnym, Chojnowie, Dzier\u017coniowie, Wroc\u0142awiu czy Zi\u0119bicach. Nasilaj\u0105cy si\u0119 terror, wyw\u0142aszczenia, odebranie praw i podmiotowo\u015bci, mo\u017cliwo\u015bci zarobku czy samostanowienia, by\u0142y wst\u0119pem do najczarniejszej karty w historii narodu \u017cydowskiego, czyli Zag\u0142ady.<\/p>

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, kt\u00f3ra nie wyjecha\u0142a podczas nagonki anty\u017cydowskiej i zosta\u0142a w granicach pa\u0144stwa po wybuchu wojny, znalaz\u0142a si\u0119 w potrzasku \u2013 w\u00f3wczas ucieczka by\u0142a ju\u017c praktycznie niemo\u017cliwa. W przeciwie\u0144stwie do okupowanej Polski, w miastach niemieckich nie by\u0142o gett, \u017cydowscy mieszka\u0144cy byli jednak niekiedy przesiedlani do mieszka\u0144 zast\u0119pczych, szczeg\u00f3lnie gdy byli posiadaczami wi\u0119kszych willi czy maj\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re narodowi socjali\u015bci ch\u0119tnie przejmowali. Dzi\u0119ki skrupulatnej niemieckiej administracji w\u0142adze doskonale wiedzia\u0142y o ka\u017cdej osobie pochodzenia \u017cydowskiego. Gdy wprowadzono w \u017cycie plan zg\u0142adzenia europejskich \u017byd\u00f3w, cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej byli informowani o tym, gdzie i kiedy maj\u0105 stawi\u0107 si\u0119 w celu \u2013 u\u017cywaj\u0105c niemieckiej retoryki \u2013 \u201eewakuacji na Wsch\u00f3d\u201d. \u017byd\u00f3w z tego regionu deportowano w latach 1941\u20131944 mi\u0119dzy innymi do oboz\u00f3w Tormersdorf, Riebing i Gr\u00fcssau, do Kowna, Izbicy, Sobiboru, Be\u0142\u017cca i na Majdanek, a tak\u017ce do Theresienstadt i Auschwitz. Tym samym niezwyk\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 niemieckich \u017byd\u00f3w zosta\u0142a unicestwiona.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Dolny \u015al\u0105sk w obecnych granicach Polski\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Historycy szacuj\u0105, \u017ce w Zag\u0142adzie zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 90 procent polskich \u017byd\u00f3w. Ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli i znale\u017ali si\u0119 cho\u0107by na kr\u00f3tki czas w granicach Polski, nie stanowili grupy wi\u0119kszej ni\u017c trzysta tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/strong> Specyfika czasu powojnia i niezwyk\u0142a dynamika oraz mobilno\u015b\u0107 Ocala\u0142ych stwarzaj\u0105 trudno\u015bci w dok\u0142adnym oszacowaniu, uwzgl\u0119dniaj\u0105cym daty i miejsca ich zamieszkania lub pobytu. Z jednej strony nie wszyscy \u017bydzi rejestrowali si\u0119 w komitetach \u017cydowskich, z drugiej \u2013 niekt\u00f3rzy robili to kilkukrotnie. Poszukiwanie ocala\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w rodzin, powroty do dom\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y ju\u017c nowych nie\u017cydowskich w\u0142a\u015bcicieli, szukanie swojego miejsca po katastrofie dziejowej, jak\u0105 by\u0142a Zag\u0142ada \u2013 to tylko niekt\u00f3re z czynnik\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na decyzje o tym, kiedy i gdzie \u017bydzi mogli i chcieli osiedla\u0107 si\u0119 na sta\u0142e. Dla tysi\u0119cy z nich jednak nie by\u0142o to mo\u017cliwe \u2013 wycie\u0144czeni ucieczk\u0105 przed \u015bmierci\u0105 podczas wojny cz\u0119sto zderzali si\u0119 z wci\u0105\u017c \u017cywym antysemityzmem w powojennej Polsce. Decyzja wi\u0119c w wielu przypadkach by\u0142a jednoznaczna \u2013 szukali schronienia za granic\u0105. Drogi do lepszego \u017cycia upatrywali czy to w obozach dla dipis\u00f3w, czy podejmuj\u0105c, nierzadko ekstremalnie trudne, pr\u00f3by dotarcia do Erec Izrael.<\/p>

Na przeciwleg\u0142ym kra\u0144cu procesu decyzyjnego stali natomiast ci, kt\u00f3rzy wierzyli w odbudow\u0119 \u017cycia \u017cydowskiego w\u0142a\u015bnie w Polsce.<\/strong> Dolny \u015al\u0105sk by\u0142 w tym kontek\u015bcie miejscem szczeg\u00f3lnym \u2013 w dziesi\u0105tkach miast i miasteczek osiedlali si\u0119 \u017bydzi, kt\u00f3rzy prze\u017cyli wojn\u0119. Co sprawi\u0142o, \u017ce wybierali w\u0142a\u015bnie ten region? To tu dzia\u0142a\u0142 ob\u00f3z Gross-Rosen i jego filie, wi\u0119c wyzwoleni wi\u0119\u017aniowie znale\u017ali si\u0119 na ziemiach, kt\u00f3re w\u0142a\u015bnie przy\u0142\u0105czano do Polski. Dodatkowo w\u0142adze komunistyczne kierowa\u0142y tu tak zwanych repatriant\u00f3w z Kres\u00f3w Wschodnich oraz \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy wojn\u0119 prze\u017cyli w Zwi\u0105zku Radzieckim. Cz\u0119\u015b\u0107 Ocala\u0142ych pocz\u0105tkowo kierowa\u0142a si\u0119 do swoich dom\u00f3w sprzed wybuchu wojny \u2013 te jednak w wi\u0119kszo\u015bci by\u0142y ju\u017c przej\u0119te, a trauma Zag\u0142ady pot\u0119gowa\u0142a si\u0119 w miejscach kojarz\u0105cych si\u0119 z \u017cyciem rodziny, kt\u00f3r\u0105 unicestwiono. Dolny \u015al\u0105sk by\u0142 wi\u0119c miejscem w tym sensie neutralnym \u2013 now\u0105 ziemi\u0105 dla nowego \u017cycia.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Niezwyk\u0142e odrodzenie \u017cycia \u017cydowskiego<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Warto zaznaczy\u0107, \u017ce pierwsze powojenne lata by\u0142y dla \u017byd\u00f3w \u0142askawe w kontek\u015bcie polityki w\u0142adzy centralnej \u2013 jako jedyna mniejszo\u015b\u0107 posiadali oni szerok\u0105 autonomi\u0119 spo\u0142eczno-polityczn\u0105. Ich przysz\u0142o\u015b\u0107, mimo traumatycznych do\u015bwiadcze\u0144 wojennych, jawi\u0142a si\u0119 wi\u0119c w jasnych barwach.<\/strong> Mogli zak\u0142ada\u0107 sp\u00f3\u0142dzielnie, zwi\u0105zki, szpitale, prowadzi\u0107 szko\u0142y, organizacje czy instytucje, w\u0142asne partie polityczne d\u0105\u017c\u0105ce do partykularnych cel\u00f3w, a tak\u017ce wydawa\u0107 ksi\u0105\u017cki oraz pras\u0119 w jidysz. Jednak okres ten niestety trwa\u0142 niezwykle kr\u00f3tko. Powstanie Izraela i uznanie \u017byd\u00f3w za wrog\u00f3w bloku radzieckiego oraz czystki partyjne wynikaj\u0105ce z mitu o \u201e\u017cydokomunie\u201d doprowadzi\u0142y do zmarginalizowania tej mniejszo\u015bci. Budowanie totalitaryzmu sta\u0142o w naturalnej sprzeczno\u015bci z dawaniem wolno\u015bci i autonomii, wi\u0119c koniec lat 40. przyni\u00f3s\u0142 znacz\u0105ce ograniczenia mo\u017cliwo\u015bci odbudowy \u017cycia \u017cydowskiego. Organizacje \u017cydowskie przesta\u0142y wpisywa\u0107 si\u0119 w narracj\u0119 o wsp\u00f3\u0142tworzeniu nowego ustroju i sta\u0142y si\u0119 zagro\u017ceniem koniecznym do wyeliminowania. \u017bycie spo\u0142eczne uleg\u0142o kaskadowym zmianom: partie syjonistyczne zosta\u0142y rozwi\u0105zane, sp\u00f3\u0142dzielnie \u2013 upa\u0144stwowione, a dzia\u0142alno\u015b\u0107 instytucji \u2013 ograniczona lub zabroniona.<\/p>

W kontek\u015bcie Dolnego \u015al\u0105ska jest to szczeg\u00f3lnie wymowne, poniewa\u017c jako jeden z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w odbudowy \u017cycia \u017cydowskiego by\u0142 pod szczeg\u00f3lnym nadzorem podczas narastaj\u0105cej walki z syjonizmem.<\/strong> W\u0142adza ba\u0142a si\u0119, \u017ce \u017cydowski Dolny \u015al\u0105sk d\u0105\u017cy do oderwania si\u0119 od Polski i poddania si\u0119 Izraelowi \u2013 jakkolwiek irracjonalnie dzi\u015b to brzmi. Jakub Egit, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cego Wojew\u00f3dzkiego Komitetu \u017bydowskiego na Dolnym \u015al\u0105sku, zosta\u0142 usuni\u0119ty z funkcji w roku 1949, a cztery lata p\u00f3\u017aniej aresztowano go mi\u0119dzy innymi pod zarzutem d\u0105\u017cenia do od\u0142\u0105czenia Dolnego \u015al\u0105ska od Polski. Wojew\u00f3dzkie komitety \u017cydowskie istnia\u0142y tylko do 1950 roku. Kolejne lata by\u0142y na przemian okresem bierno\u015bci wobec \u017byd\u00f3w lub nasilania si\u0119 nagonki. W konsekwencji prowadzi\u0142o to do marginalizowania tej spo\u0142eczno\u015bci oraz do jej powolnego zaniku na spo\u0142ecznej mapie Polski. Po wybuchu wojny sze\u015bciodniowej w Izraelu w 1967 roku, kiedy Zwi\u0105zek Radziecki popar\u0142 stron\u0119 arabsk\u0105, w\u0142adze komunistyczne w Polsce rozp\u0119ta\u0142y szerok\u0105 i w wielu wymiarach brutaln\u0105 nagonk\u0119 anty\u017cydowsk\u0105. W jej wyniku rok 1968 zapisa\u0142 si\u0119 w historii jako czas wielkiej emigracji \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra jednoznacznie po\u0142o\u017cy\u0142a kres pr\u00f3bom odbudowy \u017cycia \u017cydowskiego po wojnie.\u00a0<\/span><\/p>

Dopiero upadek komunizmu i odbudowa demokracji w Polsce da\u0142y pocz\u0105tek ponownemu odrodzeniu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/strong> Spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra przez dekady marginalizacji uleg\u0142a znacznemu pomniejszeniu \u2013 zar\u00f3wno w sensie liczebno\u015bci, jak i rozwoju oraz znaczenia. Odbudowa demokracji zaowocowa\u0142a przywr\u00f3ceniem to\u017csamo\u015bci prawnej gminom \u017cydowskim, a tak\u017ce rozwojem instytucji oraz organizacji \u017cydowskich. Lata dwudzieste XXI wieku zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 ju\u017c mocno zakorzenione w pluralistycznej i wielokulturowej Polsce, cho\u0107 historia wskazuje, jak kruche s\u0105 to poj\u0119cia w odniesieniu do los\u00f3w \u017byd\u00f3w w tej cz\u0119\u015bci Europy.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Historia, kt\u00f3ra inspiruje<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Perspektywa historyczna zach\u0119ca nas do tego, by dzieje \u017byd\u00f3w niemieckich przedstawia\u0107 w kontek\u015bcie nasilaj\u0105cych si\u0119 ruch\u00f3w antysemickich, w\u0142adzy narodowych socjalist\u00f3w, ustaw anty\u017cydowskich oraz finalnie w kontek\u015bcie Zag\u0142ady i zamordowania wi\u0119kszo\u015bci europejskich \u017byd\u00f3w. Z kolei dzieje \u017byd\u00f3w polskich na Dolnym \u015al\u0105sku mo\u017cna analizowa\u0107 przez pryzmat wojennej traumy i pr\u00f3by odbudowania \u017cycia, jak r\u00f3wnie\u017c narastaj\u0105cych atak\u00f3w i prze\u015bladowa\u0144 zar\u00f3wno ze strony w\u0142adzy, jak i spo\u0142ecze\u0144stwa. Ostatecznie widzimy je w kontek\u015bcie drugiego totalitaryzmu, kt\u00f3ry, ponownie przy u\u017cyciu si\u0142y, zmarginalizowa\u0142 polsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 do ko\u0144ca swoich rz\u0105d\u00f3w. Jeste\u015bmy na tyle oddalone od tych wydarze\u0144 historycznych, by widzie\u0107 je wyra\u017aniej i w szerszym kontek\u015bcie. Jednocze\u015bnie jeste\u015bmy te\u017c \u015bwiadkami gwa\u0142townych zmian w obecnym postrzeganiu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i jednoznacznego odrodzenia u\u015bpionego dot\u0105d antysemityzmu, co z kolei pozwala nam dostrzega\u0107 paralele i powtarzaj\u0105ce si\u0119 historie.<\/p>

Nie jest to jednak opowie\u015b\u0107 o \u015bmierci lub bezsilno\u015bci. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 powo\u0142ujemy si\u0119 na najciekawsze, w naszym subiektywnym uznaniu, przejawy dzia\u0142alno\u015bci \u017byd\u00f3w w wybranych miastach. Pokazujemy, jak spo\u0142eczno\u015b\u0107 ta wielokrotnie budowa\u0142a nowe \u017cycie, w wymiarze zar\u00f3wno indywidualnym, jak i spo\u0142ecznym.<\/strong> I nie jest to bynajmniej ukryte w zakurzonych podr\u0119cznikach, lecz dost\u0119pne na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki \u2013 szczeg\u00f3lnie w\u0142a\u015bnie na Dolnym \u015al\u0105sku, gdzie spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska pozostawi\u0142a po sobie ogrom dziedzictwa materialnego i duchowego. Opowiadamy o budz\u0105cych podziw dzie\u0142ach nauki, kultury, sztuki i architektury, przejawach wyj\u0105tkowej przedsi\u0119biorczo\u015bci, a tak\u017ce o wprowadzaniu innowacyjnych zmian w nauczaniu i praktykowaniu judaizmu. Jest to co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko lokalny patriotyzm, podkre\u015blaj\u0105cy zas\u0142ugi \u017byd\u00f3w w tworzeniu Dolnego \u015al\u0105ska takim, jakim go znamy. To historia o transgresji i wp\u0142ywie dolno\u015bl\u0105skich \u017byd\u00f3w na rozw\u00f3j nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa dalece wykraczaj\u0105cym poza granice tego regionu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Poznaj wi\u0119cej historii:<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku Te historie cz\u0119sto maj\u0105 pocz\u0105tek w \u015bredniowieczu. W niekt\u00f3rych miastach i wsiach rozpoczynaj\u0105 si\u0119 w czasach nowo\u017cytnych. Wsz\u0119dzie jednak w pe\u0142ni rozkwitaj\u0105 w XIX wieku. Spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w miejscowo\u015bciach, o kt\u00f3rych piszemy, bardzo wiele \u0142\u0105czy, cho\u0107 pokazujemy r\u00f3wnie\u017c ich indywidualny rozw\u00f3j i dynamik\u0119, a tak\u017ce koloryt specyficzny tylko dla danego miejsca […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2388,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-2385","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jews-in-lower-silesia"],"acf":[],"yoast_head":"\nJews in Lower Silesia - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Jews in Lower Silesia - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku Te historie cz\u0119sto maj\u0105 pocz\u0105tek w \u015bredniowieczu. W niekt\u00f3rych miastach i wsiach rozpoczynaj\u0105 si\u0119 w czasach nowo\u017cytnych. Wsz\u0119dzie jednak w pe\u0142ni rozkwitaj\u0105 w XIX wieku. Spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w miejscowo\u015bciach, o kt\u00f3rych piszemy, bardzo wiele \u0142\u0105czy, cho\u0107 pokazujemy r\u00f3wnie\u017c ich indywidualny rozw\u00f3j i dynamik\u0119, a tak\u017ce koloryt specyficzny tylko dla danego miejsca […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-11-24T10:18:34+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-14T08:16:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"732\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"1 minute\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\"},\"headline\":\"Jews in Lower Silesia\",\"datePublished\":\"2025-11-24T10:18:34+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:16:08+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/\"},\"wordCount\":2273,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg\",\"articleSection\":[\"Jews in Lower Silesia\"],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/\",\"name\":\"Jews in Lower Silesia - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg\",\"datePublished\":\"2025-11-24T10:18:34+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:16:08+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg\",\"width\":1000,\"height\":732},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/jews-in-lower-silesia\\\/jews-in-lower-silesia-2\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en-gb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Jews in Lower Silesia\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"width\":153,\"height\":50,\"caption\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\",\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin_th_dolnyzyd\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/author\\\/admin_th_dolnyzyd\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Jews in Lower Silesia - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Jews in Lower Silesia - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","og_description":"\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku Te historie cz\u0119sto maj\u0105 pocz\u0105tek w \u015bredniowieczu. W niekt\u00f3rych miastach i wsiach rozpoczynaj\u0105 si\u0119 w czasach nowo\u017cytnych. Wsz\u0119dzie jednak w pe\u0142ni rozkwitaj\u0105 w XIX wieku. Spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w miejscowo\u015bciach, o kt\u00f3rych piszemy, bardzo wiele \u0142\u0105czy, cho\u0107 pokazujemy r\u00f3wnie\u017c ich indywidualny rozw\u00f3j i dynamik\u0119, a tak\u017ce koloryt specyficzny tylko dla danego miejsca […]","og_url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/","og_site_name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","article_published_time":"2025-11-24T10:18:34+00:00","article_modified_time":"2026-10-14T08:16:08+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":732,"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin_th_dolnyzyd","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin_th_dolnyzyd","Est. reading time":"1 minute"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/"},"author":{"name":"admin_th_dolnyzyd","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218"},"headline":"Jews in Lower Silesia","datePublished":"2025-11-24T10:18:34+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:16:08+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/"},"wordCount":2273,"publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg","articleSection":["Jews in Lower Silesia"],"inLanguage":"en"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/","name":"Jews in Lower Silesia - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg","datePublished":"2025-11-24T10:18:34+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:16:08+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#primaryimage","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/06_Dzieci-przed-szkola-zydowska-1.jpg","width":1000,"height":732},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/jews-in-lower-silesia\/jews-in-lower-silesia-2\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en-gb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Jews in Lower Silesia"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","width":153,"height":50,"caption":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218","name":"admin_th_dolnyzyd","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin_th_dolnyzyd"},"sameAs":["http:\/\/zydowskidolnyslask.pl"],"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/author\/admin_th_dolnyzyd\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2385","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2385"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2385\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2394,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2385\/revisions\/2394"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2388"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2385"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2385"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2385"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}