{"id":2270,"date":"2025-11-24T14:10:14","date_gmt":"2025-11-24T13:10:14","guid":{"rendered":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/?p=2270"},"modified":"2026-10-14T10:14:13","modified_gmt":"2026-10-14T08:14:13","slug":"dzierzoniow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/","title":{"rendered":"Dzier\u017coni\u00f3w"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Dzier\u017coni\u00f3w<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

admin_th_dolnyzyd<\/p>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

\u017bydzi w Dzier\u017coniowie, tak jak w innych dolno\u015bl\u0105skich miastach, \u017cyli ju\u017c od XIII wieku.<\/strong> Nale\u017celi oni w\u00f3wczas do gminy w \u015awidnicy, kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z najwi\u0119kszych spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich w regionie \u2013 tam mi\u0119dzy innymi znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u017cydowski, na kt\u00f3rym spoczywali dzier\u017coniowscy \u017bydzi. \u015aredniowieczna gmina by\u0142a wi\u0119c stosunkowo niewielka i niestabilna, szczeg\u00f3lnie, \u017ce nieobce jej by\u0142y ataki antysemickie i pogromy dokonywane przez lokaln\u0105 ludno\u015b\u0107. Podczas jednego z nich \u017cydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 zosta\u0142a wygnana z w\u0142asnych dom\u00f3w. Wyp\u0119dzeni \u017bydzi nie mogli ju\u017c powr\u00f3ci\u0107 na sta\u0142e, a bramy miasta by\u0142y dla nich otwarte jedynie kilka razy w roku podczas jarmark\u00f3w, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto odwiedzali \u017bydzi ze wschodniej Europy.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

\u017bydzi w rozwoju Dzier\u017coniowa<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Okres wygnania trwa\u0142 a\u017c do edyktu emancypacyjnego w 1812 roku, kiedy w\u0142adze Prus zezwoli\u0142y \u017bydom nie tylko na osiedlanie si\u0119 w \u015bl\u0105skich miastach, ale tak\u017ce na uczestnictwo w \u017cyciu publicznym, jak r\u00f3wnie\u017c na zak\u0142adanie gmin \u2013 m.in. budow\u0119 dom\u00f3w, synagog, prowadzenie handlu, zak\u0142adanie w\u0142asnych organizacji i instytucji.<\/strong> Wtedy te\u017c powsta\u0142 cmentarz \u017cydowski, a p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej \u2013 okaza\u0142a synagoga. Od tego momentu datuje si\u0119 niezwykle szybki rozw\u00f3j spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich, kt\u00f3re w XIX wieku w spos\u00f3b znacz\u0105cy przyczyni\u0142y si\u0119 do rozwoju dolno\u015bl\u0105skich miast. Dzier\u017coni\u00f3w, s\u0142yn\u0105cy z przemys\u0142u w\u0142\u00f3kienniczego, zyska\u0142 w du\u017cej mierze dzi\u0119ki przedsi\u0119biorczo\u015bci \u017cydowskich fabrykant\u00f3w \u2013 mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 cho\u0107by prz\u0119dzalnie Weyl und Nassau czy fabryki w\u0142\u00f3kiennicze braci Arnolda i Hermana Cohn\u00f3w oraz Abrahama Fleischera. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cydowskich fabryk zosta\u0142a przej\u0119ta przez Niemc\u00f3w w ramach akcji wyw\u0142aszczaj\u0105cej w 1938 roku. Pod koniec XIX wieku w Dzier\u017coniowie mieszka\u0142o ok. stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w \u2013 cho\u0107 oficjalnie mogli by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 tkanki miejskiej, to wielu z nich wybiera\u0142o wi\u0119ksze miasta, jak na przyk\u0142ad uniwersytecki Wroc\u0142aw, ze wzgl\u0119du na szersze mo\u017cliwo\u015bci podj\u0119cia nauki czy pracy. Gmina \u017cydowska nie wydawa\u0142a swojego biuletynu, ale wielu dzier\u017coniowskich \u017byd\u00f3w abonowa\u0142o pras\u0119 z Bonn, m.in. \u201eIsraelitische Gemeinde- und Familien-Zeitung\u201d. Po Wielkiej Wojnie i kryzysie gospodarczym w mie\u015bcie zosta\u0142o jeszcze mniej przedstawicieli \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci. Szacuje si\u0119, \u017ce w latach 30. by\u0142o ich ju\u017c tylko oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Wymazani z miasta, obecni w pami\u0119ci<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Okres nazistowski wraz z jego terrorem i prze\u015bladowaniami mniejszo\u015bci \u017cydowskiej odcisn\u0105\u0142 g\u0142\u0119bokie pi\u0119tno na dzier\u017coniowskiej spo\u0142eczno\u015bci.<\/strong> Ju\u017c na pocz\u0105tku w\u0142adzy narodowych socjalist\u00f3w w wielu miastach odbywa\u0142y si\u0119 bojkoty dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej \u017byd\u00f3w \u2013 tak\u017ce w Dzier\u017coniowie 1 kwietnia 1933 roku mia\u0142a miejsce nagonka antysemicka. Uniemo\u017cliwienie pracy w instytucjach publicznych czy prowadzenia handlu doprowadzi\u0142o do emigracji wielu \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Uciekali oni do innych kraj\u00f3w europejskich oraz nierzadko za ocean. Niemcy usuwali dziedzictwo \u017cydowskie tak\u017ce z przestrzeni symbolicznej, cho\u0107by zmieniaj\u0105c nazw\u0119 ul. \u017bydowskiej na ul. \u015bw. Jerzego (obecna ul. Miodowa). Kulminacj\u0105 licznych atak\u00f3w antysemickich i rugowania \u017byd\u00f3w z przestrzeni publicznej by\u0142 og\u00f3lnopa\u0144stwowy pogrom Kristallnacht 9 listopada 1938 roku. W Dzier\u017coniowie pod os\u0142on\u0105 nocy boj\u00f3wki wybija\u0142y szyby w synagodze i \u017cydowskich sklepach. Wielu \u017byd\u00f3w aresztowano i tymczasowo umieszczono w obozach koncentracyjnych. Maj\u0105tki dzier\u017coniowskich \u017byd\u00f3w skonfiskowano \u2013 zar\u00f3wno rzeczy prywatne, jak i maj\u0105tek gospodarczy \u2013 Niemcy w\u00f3wczas przejmowali mi\u0119dzy innymi przedsi\u0119biorstwa i fabryki. Gdy wybuch\u0142a wojna, emigracja \u017byd\u00f3w by\u0142a ju\u017c praktycznie niemo\u017cliwa \u2013 szacuje si\u0119, \u017ce w mie\u015bcie zosta\u0142o ich mniej ni\u017c pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro. W 1941 roku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 deportacje do oboz\u00f3w przej\u015bciowych, koncentracyjnych i oboz\u00f3w \u015bmierci. Nierzadko \u017bydzi z mniejszych dolno\u015bl\u0105skich miejscowo\u015bci przesiedlani byli do Wroc\u0142awia, sk\u0105d skoordynowane transporty z setkami \u015bl\u0105skich \u017byd\u00f3w odje\u017cd\u017ca\u0142y a\u017c do 1944 roku. Okres nazistowski i Zag\u0142ada, w kt\u00f3rej zostali zamordowani ostatni \u017bydzi, brutalnie zako\u0144czy\u0142y histori\u0119 spo\u0142eczno\u015bci niemieckich \u017byd\u00f3w w Dzier\u017coniowie.<\/strong> Pami\u0119\u0107 o nich przetrwa\u0142a jednak okres nazistowskiego wymazywania \u017cydowskiej historii, a w\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych punkt\u00f3w ocalonego dziedzictwa mo\u017cna wymieni\u0107 synagog\u0119 i cmentarz, \u015bwiadcz\u0105ce o bogatym \u017cyciu \u017cydowskim w Dzier\u017coniowie.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Renesans po Zag\u0142adzie: synagoga w Dzier\u017coniowie<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Dzier\u017coniowska synagoga powsta\u0142a wed\u0142ug projektu architektonicznego Ewalda B\u00f6ttgera w 1875 roku i mie\u015bci si\u0119 przy ul. Krasickiego.<\/strong> By\u0142a nazywana Synagog\u0105 Star\u0105 i dzia\u0142a\u0142a do 1938 roku, kiedy \u017bydom j\u0105 odebrano. Do tego czasu dzier\u017coniowscy \u017bydzi posiadali ca\u0142\u0105 niezb\u0119dn\u0105 infrastruktur\u0119 religijn\u0105 \u2013 opr\u00f3cz miejsca modlitw by\u0142y tam tak\u017ce mykwa, szko\u0142a, mieszkanie rabina oraz nauczyciela, kuchnia wraz ze sto\u0142\u00f3wk\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c biura gminy \u017cydowskiej. Pierwszym rabinem by\u0142 Moritz Cohn. W 1863 roku gmina opublikowa\u0142a biuletyn informacyjny w formie ksi\u0105\u017ckowej na temat zasad zachowania w synagodze, pod kt\u00f3rymi podpisa\u0142 si\u0119 zarz\u0105d: Jacob Naphtali, L. Braun oraz S. Oelsner. Mo\u017cemy w nim przeczyta\u0107 m.in. o tym, \u017ce dzieci od lat pi\u0119ciu mog\u0105 ucz\u0119szcza\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwa, oczywi\u015bcie je\u015bli b\u0119d\u0105 pod opiek\u0105 doros\u0142ego, kt\u00f3ry zadba o ich dobre zachowanie; w synagodze powinno si\u0119 zajmowa\u0107 miejsca w ciszy; przeszkadzanie podczas nabo\u017ce\u0144stw grozi wyrzuceniem z synagogi, a podczas \u015bwi\u0105t Jom Kipur i Tisza be-Aw nale\u017cy mie\u0107 na\u0142o\u017cone buty. Rabin Moritz Cohn natomiast dopisa\u0142 na ko\u0144cu, i\u017c powy\u017csze zasady nie maj\u0105 na celu urazi\u0107 \u017cadnego z cz\u0142onk\u00f3w gminy.<\/p>

Synagoga szcz\u0119\u015bliwie przetrwa\u0142a zar\u00f3wno pogrom Kristallnacht, jak i lata wojenne, dzi\u0119ki czemu po wojnie mog\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 Ocala\u0142ym z Zag\u0142ady. Ju\u017c w 1945 roku wr\u00f3ci\u0142a do spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, zosta\u0142a wyremontowana i ponownie mog\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 spotkaniom i nabo\u017ce\u0144stwom.<\/strong> Niestety lata nagonki antysemickiej komunistycznych w\u0142adz sprawia\u0142y, szczeg\u00f3lnie po 1968 roku i emigracji ogromnej cz\u0119\u015bci polskich \u017byd\u00f3w, \u017ce z synagogi korzystano rzadziej i mniej o ni\u0105 dbano. W latach 80. by\u0142a praktycznie nieu\u017cywana i dopiero po upadku komunizmu, w 1994 roku, zosta\u0142a wpisana do rejestru zabytk\u00f3w. Jej renesans datuje si\u0119 dopiero na pocz\u0105tek XXI wieku, kiedy Fundacja Beiteinu Chaj rozpocz\u0119\u0142a remont i renowacj\u0119 budynku, a potem wykupi\u0142a go od Gminy Wyznaniowej \u017bydowskiej we Wroc\u0142awiu. Obecnie czasami organizowane s\u0105 w niej zar\u00f3wno \u015bwi\u0119ta \u017cydowskie, jak i wydarzenia publiczne \u2013 koncerty, wystawy czy wydarzenia kulturalne. W maju 2025 roku dzier\u017coniowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 uczci\u0142a 150. rocznic\u0119 powstania synagogi uroczystym koncertem. Synagoga obecnie nosi nazw\u0119 Rutika \u2013 na cze\u015b\u0107 pi\u0119cioletniej dziewczynki zamordowanej w Zag\u0142adzie.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Ocala\u0142a nekropolia: cmentarz \u017cydowski w Dzier\u017coniowie<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Cmentarz \u017cydowski dzia\u0142a\u0142 przed wojn\u0105 od 1826 do 1939 roku i mie\u015bci si\u0119 przy obecnej ul. Bielawskiej. Przetrwa\u0142 wojn\u0119 w dobrym stanie, a na jego terenie znajduje si\u0119 tak\u017ce dawny dom przedpogrzebowy, p\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017c\u0105cy jako dom dozorcy cmentarza.<\/strong> Zas\u0142ug\u0119 przetrwania nekropolii przypisuje si\u0119 Niemcowi Konradowi Springerowi, kt\u00f3ry wykupi\u0142 cmentarz, przez co nie zosta\u0142 on zewidencjonowany przez narodowych socjalist\u00f3w jako mienie \u017cydowskie. Springer ju\u017c wcze\u015bniej pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 ogrodnika na cmentarzu i cho\u0107 nigdy nie nale\u017ca\u0142 do dzier\u017coniowskiej gminy \u017cydowskiej, to z ni\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 i dzi\u0119ki niemu zosta\u0142o ocalone istotne \u017cydowskie dziedzictwo. Z kolei polscy \u017bydzi, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 w mie\u015bcie po wojnie, korzystali z cmentarza ju\u017c od 1945 roku. Zdarza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce macewy by\u0142y niszczone lub kradzione. Dzi\u015b niemal dwustuletnia nekropolia liczy oko\u0142o dwustu nagrobk\u00f3w, zar\u00f3wno przed-, jak i powojennych. Inskrypcje nagrobne s\u0105 zar\u00f3wno w j\u0119zyku hebrajskim, niemieckim, jak i polskim; jest tak\u017ce jedna w j\u0119zyku rosyjskim. W ostatnich latach przeprowadzono inwentaryzacj\u0119 oraz digitalizacj\u0119 wielu nagrobk\u00f3w.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Polska Jerozolima<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Kapitulacja Rzeszy i wyzwolenie oboz\u00f3w koncentracyjnych zasta\u0142y tysi\u0105ce wi\u0119zionych polskich \u017byd\u00f3w w\u0142a\u015bnie na obecnych terenach Dolnego \u015al\u0105ska.<\/strong> Ju\u017c w maju 1945 roku w Dzier\u017coniowie (do 1946 roku miasto nazywa\u0142o si\u0119 Rychbach) odnotowano obecno\u015b\u0107 ponad dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca \u017byd\u00f3w, a w kolejnych tygodniach ich liczba szybko ros\u0142a. Dla uwolnionych z filii obozu Gross-Rosen \u017byd\u00f3w utworzono Komitet Pomocy \u017bydom z Oboz\u00f3w Koncentracyjnych. Natomiast w czerwcu w\u0142a\u015bnie w Dzier\u017coniowie powsta\u0142 Wojew\u00f3dzki Komitet \u017bydowski na Dolnym \u015al\u0105sku z siedzib\u0105 przy ul. Krasickiego 23, dzi\u0119ki kt\u00f3remu sprawnie kierowano osadnictwem \u017cydowskim w regionie. Instytucja dzia\u0142a\u0142a tu przez rok, a w 1946 roku zosta\u0142a przeniesiona do Wroc\u0142awia, kt\u00f3ry podnosi\u0142 si\u0119 z wojennej po\u017cogi. Zar\u00f3wno ogromna liczba Ocala\u0142ych, jak i aktywne d\u0105\u017cenie do odbudowy \u017cydowskiego \u015bwiata sprawi\u0142y, \u017ce to w\u0142a\u015bnie tu tak pr\u0119\u017cnie rozwija\u0142o si\u0119 \u017cycie \u017cydowskie. Rok po zako\u0144czeniu wojny w polskiej Jerozolimie \u2013 jak nazywano to miasto \u2013 mieszka\u0142o ponad dwana\u015bcie tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, b\u0119d\u0105cych g\u0142\u00f3wnie repatriantami z ZSRR oraz Ocala\u0142ymi z obozu Gross-Rosen i jego licznych filii.<\/p>

To w\u0142a\u015bnie Dzier\u017coni\u00f3w by\u0142 drugim co do wielko\u015bci powojennym skupiskiem ludno\u015bci \u017cydowskiej na Dolnym \u015al\u0105sku \u2013 wyprzedza\u0142 go jedynie Wroc\u0142aw.<\/strong> Blisko\u015b\u0107 filii obozu, w szczeg\u00f3lno\u015bci podobozu Sportschule (Arbeitslager Langenbielau I), w kt\u00f3rym wi\u0119zieni byli przede wszystkim \u017bydzi, sprawi\u0142a, \u017ce po wyzwoleniu polscy \u017bydzi osiadali w najbli\u017cszych miejscowo\u015bciach. Nie bez znaczenia by\u0142a tak\u017ce niezniszczona przez wojn\u0119 infrastruktura Dzier\u017coniowa, w tym lokale mieszkalne i u\u017cytkowe, fabryki oraz gospodarstwa rolne, kt\u00f3re mog\u0142y przej\u015b\u0107 w r\u0119ce nowych mieszka\u0144c\u00f3w. Znajduj\u0105ca si\u0119 nieopodal Bielawa r\u00f3wnie\u017c sta\u0142a si\u0119 domem dla Ocala\u0142ych \u2013 po wojnie mieszka\u0142o w niej oko\u0142o pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Utworzono tam wiele instytucji \u017cydowskich, m.in. \u017c\u0142obek, szko\u0142\u0119, przychodni\u0119, dom kultury czy znany w ca\u0142ym kraju klub sportowy \u201eWolno\u015b\u0107\u201d. Oba miasta stanowi\u0142y niezwykle silne o\u015brodki \u017cycia \u017cydowskiego nie tylko w skali regionu, ale i ca\u0142ej Polski. J\u00f3zef Wancer, kt\u00f3ry jako kilkuletnie dziecko przyby\u0142 wraz z rodzicami do Bielawy, w swojej autobiograficznej ksi\u0105\u017cce My Way. Wspomnienia<\/i> pisze: \u201eW Bielawie du\u017co m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o Niemcach, o wojnie. Najwi\u0119cej m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o obozach \u015bmierci, gettach, utraconych bliskich, gu\u0142agach\u201d.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

\u017bydowskie odrodzenie<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Ciekawa historia wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce z nieodleg\u0142ymi Pieszycami (do 1947 roku Pietrolesie).<\/strong> Ju\u017c w sierpniu 1945 roku utworzono tam Dom Dziecka im. Janusza Korczaka, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 opiek\u0119 nad \u017cydowskimi dzie\u0107mi \u2013 w g\u0142\u00f3wnej mierze ocala\u0142ymi z obozu koncentracyjnego na Majdanku. Plac\u00f3wka ta zosta\u0142a przeniesiona z Lublina mi\u0119dzy innymi ze wzgl\u0119du na z\u0142e warunki instytucjonalne i materialne, kt\u00f3re sprawia\u0142y trudno\u015b\u0107 w opiece nad rosn\u0105c\u0105 liczb\u0105 wychowank\u00f3w. Plac\u00f3wka ta istnieje do dzi\u015b, jednak \u2013 jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 instytucji \u017cydowskich \u2013 w 1950 roku zosta\u0142a upa\u0144stwowiona i od tego czasu pe\u0142ni funkcj\u0119 publiczn\u0105. W 1951 roku \u017cydowskie dzieci przeniesiono do Wroc\u0142awia, poniewa\u017c dzia\u0142a\u0142o tam bardziej rozwini\u0119te szkolnictwo \u017cydowskie. Tu\u017c po wojnie na Dolnym \u015al\u0105sku istnia\u0142o kilka \u017cydowskich dom\u00f3w dziecka, tak\u017ce w pobliskiej Bielawie, Wa\u0142brzychu i Ludwikowicach. W Dzier\u017coniowie przez rok dzia\u0142a\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u017bydowski Dom Matki i Dziecka, a Wojew\u00f3dzki Komitet \u017bydowski organizowa\u0142 kolonie letnie dla dzier\u017coniowskich dzieci. \u017bydowskie instytucje opieku\u0144cze cz\u0119sto stara\u0142y si\u0119 realizowa\u0107 pedagogik\u0119 zamordowanego podczas Zag\u0142ady Janusza Korczaka, akcentuj\u0105c samodzielno\u015b\u0107, wsp\u00f3\u0142prac\u0119, wsp\u00f3lne redagowanie gazetek i koedukacj\u0119 wychowank\u00f3w.<\/p>

Zaledwie rok po wojnie osiedle \u017cydowskie t\u0119tni\u0142o \u017cyciem, z ka\u017cdym miesi\u0105cem umacniaj\u0105c swoj\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 i wychodz\u0105c naprzeciw jej potrzebom. Na ulicach Dzier\u017coniowa s\u0142ycha\u0107 by\u0142o rozmowy w jidysz, widoczne by\u0142y tak\u017ce plakaty i nazwy sklep\u00f3w oraz instytucji zapisane w tym j\u0119zyku.<\/strong> Jednym z pierwszych rabin\u00f3w nowo utworzonej gminy by\u0142 pochodz\u0105cy z ultraortodoksyjnej rodziny \u017cydowskiej z Bi\u0142goraja Mordechaj Szapiro (p\u00f3\u017aniej znany jako Morris Shapiro), kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 ju\u017c t\u0119 funkcj\u0119 w 1945 roku i organizowa\u0142 \u017cydowskie \u017cycie religijne. Trzy lata p\u00f3\u017aniej wyemigrowa\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych, w kt\u00f3rych zrobi\u0142 prawdziw\u0105 karier\u0119, do ko\u0144ca \u017cycia nauczaj\u0105c w nowojorskim elitarnym Jewish Theological Seminary, gdzie zosta\u0142 zapami\u0119tany jako jeden z najwa\u017cniejszych nauczycieli Talmudu ca\u0142ego pokolenia.<\/p>

W Dzier\u017coniowie od podstaw tworzone by\u0142y tak\u017ce instytucje zawodowe, opieku\u0144cze, edukacyjne, zdrowotne, kulturalne i polityczne<\/strong>, g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki pomocy finansowej Jointu (American Joint Distribiution Comittee), czyli ameryka\u0144skiej instytucji wspieraj\u0105cej europejskich \u017byd\u00f3w. Jedn\u0105 z podstawowych potrzeb po wojnie by\u0142a opieka medyczna nad Ocala\u0142ymi z Zag\u0142ady \u2013 dlatego w wielu miastach i miasteczkach w pierwszej kolejno\u015bci powstawa\u0142y o\u015brodki TOZ-u, czyli Towarzystwa Ochrony Zdrowia Ludno\u015bci \u017bydowskiej w Polsce. Ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a kompleksowa, poniewa\u017c prowadzi\u0142y one m.in. szpitale, instytucje opieku\u0144cze, ambulatoria oraz przychodnie dla dzieci i doros\u0142ych, dostarcza\u0142y leki oraz \u017cywno\u015b\u0107 najbardziej potrzebuj\u0105cym. Zaraz po wojnie dynamicznie zak\u0142adano r\u00f3wnie\u017c liczne sp\u00f3\u0142dzielnie rolnicze, spo\u017cywcze i wytw\u00f3rcze. W\u015br\u00f3d najpr\u0119\u017cniej dzia\u0142aj\u0105cych mo\u017cna wymieni\u0107: Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Szczeciniarsko-Szczotkarsk\u0105 wytwarzaj\u0105c\u0105 miot\u0142y, p\u0119dzle i p\u00f3\u0142fabrykaty do produkcji szczotek, Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Inwalid\u00f3w \u201eElektromet\u201d produkuj\u0105c\u0105 artyku\u0142y przemys\u0142u elektrotechnicznego czy Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Wyrob\u00f3w Sk\u00f3rzanych i Us\u0142ug \u201eOdrodzenie\u201d (p\u00f3\u017aniej \u201eUniwersal\u201d), produkuj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy innymi obuwie. Bardzo pr\u0119\u017cnie dzia\u0142a\u0142 tak\u017ce drobny handel i us\u0142ugi \u015bwiadczone przez \u017byd\u00f3w dla mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Nie bez znaczenia by\u0142o tak\u017ce prowadzenie przez \u017byd\u00f3w gospodarstw rolnych, kt\u00f3re w wielu przypadkach by\u0142y prowadzone na wz\u00f3r kibuc\u00f3w.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Ocalali chcieli \u017cy\u0107<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

W\u015br\u00f3d dziesi\u0105tek powojennych organizacji warto odnotowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u017bydowski Dom Kultury oraz \u017cydowski muzyczny teatr ma\u0142ych form tworz\u0105cy przedstawienia dla setek widz\u00f3w<\/strong> \u2013 tak\u017ce w ramach go\u015bcinnych wyst\u0119p\u00f3w w innych miastach Dolnego \u015al\u0105ska. Dzia\u0142a\u0142y tam te\u017c szko\u0142a \u017cydowska, przedszkole, \u017c\u0142obek oraz internaty i p\u00f3\u0142internaty. Program nauczania w powojennych szko\u0142ach \u017cydowskich opiera\u0142 si\u0119 na programie og\u00f3lnokrajowym, jednak j\u0119zykiem wyk\u0142adowym by\u0142 jidysz, a dzieci dodatkowo mog\u0142y uczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyka hebrajskiego oraz historii i kultury \u017cydowskiej. Edukacja nie ko\u0144czy\u0142a si\u0119 jednak na dzieciach \u2013 organizowano kursy zawodowe dla starszej m\u0142odzie\u017cy i doros\u0142ych, na kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o nauczy\u0107 si\u0119 cho\u0107by krawiectwa, podstaw elektrotechniki, mechaniki i maszynopisania. Odbywa\u0142y si\u0119 one w ramach dzia\u0142alno\u015bci ORT, czyli Organizacji Rozwoju Tw\u00f3rczo\u015bci Przemys\u0142owej, Rzemie\u015blniczej i Rolniczej w\u015br\u00f3d Ludno\u015bci \u017bydowskiej w Polsce. Z kolei Ko\u0142o Kobiet Syjonistek WIZO organizowa\u0142o m.in. kursy j\u0119zyk\u00f3w obcych \u2013 angielskiego i hebrajskiego \u2013 z my\u015bl\u0105 o tych, kt\u00f3rzy planowali emigracj\u0119. Dzier\u017coniowscy \u017bydzi mogli wst\u0119powa\u0107 m.in. do \u017cydowskiego Klubu Sportowego \u201eStart\u201d lub \u201eSp\u00f3jnia\u201d, albo do zespo\u0142u ta\u0144ca ludowego m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej.<\/p>

W kronice Towarzystwa Spo\u0142eczno-Kulturalnego \u017byd\u00f3w w Polsce mo\u017cemy odczyta\u0107 przyk\u0142adow\u0105 notatk\u0119 dotycz\u0105c\u0105 dzia\u0142alno\u015bci w Dzier\u017coniowie w 1956 roku: \u201eW Klubie \u017cydowskim wyst\u0105pili pianista W\u0142odzimierz Za\u0142kind, L. Toper oraz Ruben Oguza. Po kilkumiesi\u0119cznej przerwie o\u017cywi\u0142y tak\u017ce swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 amatorskie k\u00f3\u0142ka artystyczne. K\u00f3\u0142ko dramatyczne przygotowuje program po\u015bwi\u0119cony rocznicy likwidacji getta wile\u0144skiego. Organizowane s\u0105 kursy j\u0119zyka polskiego dla dzieci \u017byd\u00f3w repatriant\u00f3w\u201d. \u017bycie w powojennym Dzier\u017coniowie wraz z ca\u0142ym kolorytem powojennego \u017cydowskiego odrodzenia opisuje m.in. Helena Lindskog w autobiograficznej ksi\u0105\u017cce Miejsce urodzenia: Dzier\u017coni\u00f3w<\/i>. Opowiada ona mi\u0119dzy innymi: \u201ePowstawa\u0142y \u017cydowskie organizacje kulturalne i polityczne. Ci, kt\u00f3rzy ocaleli, chcieli \u017cy\u0107. Szybko jednak \u017cydowska historia Dzier\u017coniowa dobieg\u0142a ko\u0144ca. Pogrom kielecki w lipcu 1946 roku przestraszy\u0142 wielu polskich \u017byd\u00f3w. Zacz\u0119li rozgl\u0105da\u0107 si\u0119 za innymi miejscami na \u015bwiecie\u201d.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Mroki komunizmu<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Niebywale szybki rozw\u00f3j \u017cycia \u017cydowskiego w powojennym Dzier\u017coniowie, wraz z osiedlaj\u0105cymi si\u0119 tam Ocala\u0142ymi z Zag\u0142ady, niestety szybko zacz\u0105\u0142 wykazywa\u0107 tendencje spadkowe.<\/strong> Niepewna sytuacja polskich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c byli prze\u015bladowani przez polskich s\u0105siad\u00f3w, i pogromy w ca\u0142ym kraju (z kulminacj\u0105 w postaci mordu podczas wspomnianego pogromu kieleckiego) sprzyja\u0142y decyzji o emigracji czy to do Izraela, czy na zach\u00f3d Europy. Cho\u0107 warunki stworzone przez \u017cydowsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 Dzier\u017coniowa by\u0142y wyj\u0105tkowo dobre, to wielu z jej cz\u0142onk\u00f3w czu\u0142o tymczasowo\u015b\u0107 pobytu na Dolnym \u015al\u0105sku. Nie czuli si\u0119 oni tak\u017ce w pe\u0142ni bezpiecznie \u2013 nawet tu dochodzi\u0142o do zab\u00f3jstw, napa\u015bci i zastrasze\u0144, a \u017bydzi cz\u0119sto w uzbrojeniu chronili swoich siedzib. Na dzier\u017coniowskim cmentarzu \u017cydowskim na nagrobku kibucnika Moszego Zylberberga, ocala\u0142ego z Zag\u0142ady \u017byda z Nowego S\u0105cza, mo\u017cemy odczyta\u0107 inskrypcj\u0119: \u201eKierownik stra\u017cy kibucu Ichud w Dzier\u017coniowie pad\u0142 od kuli skrytob\u00f3jczej na posterunku dn. 26 IX 1945\u201d.<\/p>

Po 1948 roku i powstaniu Izraela w\u0142adze komunistyczne regularnie wyst\u0119powa\u0142y przeciwko \u017bydom z poziomu centralnego, utrudniaj\u0105c im swobodne \u017cycie w kraju, cho\u0107by przez upa\u0144stwowienie licznych \u017cydowskich instytucji oraz ograniczanie ich samoorganizacji.<\/strong> Jedyn\u0105 \u015bwieck\u0105 organizacj\u0105 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a prawo dzia\u0142a\u0107, by\u0142o Towarzystwo Spo\u0142eczno-Kulturalne \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re powsta\u0142o w 1950 roku i prowadzi\u0142o szeroko zakrojon\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, kulturaln\u0105, edukacyjn\u0105 i rozrywkow\u0105. W kolejnych latach emigracja na Zach\u00f3d lub do Izraela nabiera\u0142a tempa \u2013 szacuje si\u0119, \u017ce w 1950 roku w Dzier\u017coniowie mieszka\u0142o tylko kilka tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w i ich liczba konsekwentnie spada\u0142a. Tendencja by\u0142a jednoznaczna: emigracja \u017cydowska ros\u0142a, a \u017cydowski Dzier\u017coni\u00f3w z ka\u017cdym rokiem mala\u0142.<\/strong> Po upadku komunizmu nie pozosta\u0142o tu ju\u017c wiele ze \u015bwietno\u015bci powojennej prosperity, a obecnie g\u0142\u00f3wnym monumentem przypominaj\u0105cym o tej spo\u0142eczno\u015bci jest odrestaurowana synagoga. \u017bydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107, cho\u0107 niewielka, wci\u0105\u017c podtrzymuje wi\u0119zi na spotkaniach organizowanych przez dzier\u017coniowski TSK\u017b.<\/p>

\u00a0<\/p>

Dzi\u0119kuj\u0119 Markowi Hufowi za oprowadzanie po cmentarzu \u017cydowskim i dr Annie Gru\u017clewskiej za ksi\u0105\u017cki o historii \u017byd\u00f3w w Dzier\u017coniowie<\/i><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Poznaj wi\u0119cej historii:<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dzier\u017coni\u00f3w \u017bydzi w Dzier\u017coniowie, tak jak w innych dolno\u015bl\u0105skich miastach, \u017cyli ju\u017c od XIII wieku. Nale\u017celi oni w\u00f3wczas do gminy w \u015awidnicy, kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z najwi\u0119kszych spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich w regionie \u2013 tam mi\u0119dzy innymi znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u017cydowski, na kt\u00f3rym spoczywali dzier\u017coniowscy \u017bydzi. \u015aredniowieczna gmina by\u0142a wi\u0119c stosunkowo niewielka i niestabilna, szczeg\u00f3lnie, \u017ce nieobce […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2345,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-2270","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-towns"],"acf":[],"yoast_head":"\nDzier\u017coni\u00f3w - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Dzier\u017coni\u00f3w - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Dzier\u017coni\u00f3w \u017bydzi w Dzier\u017coniowie, tak jak w innych dolno\u015bl\u0105skich miastach, \u017cyli ju\u017c od XIII wieku. Nale\u017celi oni w\u00f3wczas do gminy w \u015awidnicy, kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z najwi\u0119kszych spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich w regionie \u2013 tam mi\u0119dzy innymi znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u017cydowski, na kt\u00f3rym spoczywali dzier\u017coniowscy \u017bydzi. \u015aredniowieczna gmina by\u0142a wi\u0119c stosunkowo niewielka i niestabilna, szczeg\u00f3lnie, \u017ce nieobce […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-11-24T13:10:14+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-14T08:14:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"618\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"1 minute\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\"},\"headline\":\"Dzier\u017coni\u00f3w\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:10:14+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:14:13+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/\"},\"wordCount\":3073,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png\",\"articleSection\":[\"Towns\"],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/\",\"name\":\"Dzier\u017coni\u00f3w - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:10:14+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:14:13+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png\",\"width\":1000,\"height\":618},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/dzierzoniow\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en-gb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Dzier\u017coni\u00f3w\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"width\":153,\"height\":50,\"caption\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\",\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin_th_dolnyzyd\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/author\\\/admin_th_dolnyzyd\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Dzier\u017coni\u00f3w - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Dzier\u017coni\u00f3w - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","og_description":"Dzier\u017coni\u00f3w \u017bydzi w Dzier\u017coniowie, tak jak w innych dolno\u015bl\u0105skich miastach, \u017cyli ju\u017c od XIII wieku. Nale\u017celi oni w\u00f3wczas do gminy w \u015awidnicy, kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z najwi\u0119kszych spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich w regionie \u2013 tam mi\u0119dzy innymi znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u017cydowski, na kt\u00f3rym spoczywali dzier\u017coniowscy \u017bydzi. \u015aredniowieczna gmina by\u0142a wi\u0119c stosunkowo niewielka i niestabilna, szczeg\u00f3lnie, \u017ce nieobce […]","og_url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/","og_site_name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","article_published_time":"2025-11-24T13:10:14+00:00","article_modified_time":"2026-10-14T08:14:13+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":618,"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png","type":"image\/png"}],"author":"admin_th_dolnyzyd","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin_th_dolnyzyd","Est. reading time":"1 minute"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/"},"author":{"name":"admin_th_dolnyzyd","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218"},"headline":"Dzier\u017coni\u00f3w","datePublished":"2025-11-24T13:10:14+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:14:13+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/"},"wordCount":3073,"publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png","articleSection":["Towns"],"inLanguage":"en"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/","name":"Dzier\u017coni\u00f3w - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png","datePublished":"2025-11-24T13:10:14+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:14:13+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#primaryimage","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Spotkanie-mlodziezy-zydowskiej-w-1946-rok-fot.-Centropa.png","width":1000,"height":618},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/dzierzoniow\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en-gb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Dzier\u017coni\u00f3w"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","width":153,"height":50,"caption":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218","name":"admin_th_dolnyzyd","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin_th_dolnyzyd"},"sameAs":["http:\/\/zydowskidolnyslask.pl"],"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/author\/admin_th_dolnyzyd\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2270"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2270\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2379,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2270\/revisions\/2379"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2345"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}