{"id":2179,"date":"2025-11-24T14:11:44","date_gmt":"2025-11-24T13:11:44","guid":{"rendered":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/?p=2179"},"modified":"2026-10-14T10:13:36","modified_gmt":"2026-10-14T08:13:36","slug":"jelenia-gora","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/","title":{"rendered":"Jelenia G\u00f3ra"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Jelenia G\u00f3ra<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

admin_th_dolnyzyd<\/p>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Jeleniej G\u00f3rze (niem. Hirschberg) pojawiaj\u0105 si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XIV wieku. \u017bydzi osiedlali si\u0119 w\u00f3wczas przy dzisiejszej ul. Szkolnej (by\u0142a to w\u00f3wczas Judengasse, czyli ul. \u017bydowska). W XV wieku, podobnie jak w innych \u015bl\u0105skich miastach, w rezultacie kaza\u0144 Jana Kapistrana wyp\u0119dzono \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Ponownie \u017bydzi przybyli do Jeleniej G\u00f3ry pod koniec XVIII wieku \u2013 w 1797 roku odnotowano trzy osoby wyznania moj\u017ceszowego mieszkaj\u0105ce w mie\u015bcie na sta\u0142e. Byli to kupiec Isaak Meyer Sachs z \u017con\u0105 Johanne i synem Enochem Meyerem Sachsem, mieszkaj\u0105cy w tak zwanych Siedmiu Domach lub Domu Siedmiu Mieszczan w Rynku nr 65.<\/strong><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Rozkwit spo\u0142eczno\u015bci<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

W 1812 roku kr\u00f3l Prus wyda\u0142 edykt emancypacyjny, kt\u00f3ry zagwarantowa\u0142 \u017bydom prawa obywatelskie i tym samym, jak w przypadku innych miejscowo\u015bci w regionie, zapocz\u0105tkowa\u0142 rozkwit \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci. Od tej pory \u017bydzi byli traktowani wed\u0142ug tych samych praw, co pozostali \u2013 ze swojej strony musieli natomiast zobowi\u0105za\u0107 si\u0119 do u\u017cywania j\u0119zyka niemieckiego i odbycia s\u0142u\u017cby wojskowej.<\/p>

W tym samym roku odnotowano 35 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Jeleniej G\u00f3ry, a w 1871 roku by\u0142o ich ju\u017c 336. Dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w szczytowym momencie, w mie\u015bcie mieszka\u0142o 450 \u017byd\u00f3w. Na pocz\u0105tku nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w mieszkaniu prywatnym kupcowej Johanny Rosiny Lipfert z domu Schneider przy dzisiejszej ul. Fortecznej. Dwudziestego lipca 1813 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska podpisa\u0142a z pani\u0105 Lipfert umow\u0119 najmu, wed\u0142ug kt\u00f3rej wynaj\u0119to sal\u0119 na drugim pi\u0119trze domu numer 118 przeznaczon\u0105 do odprawiania nabo\u017ce\u0144stw, pok\u00f3j przeznaczony dla nauczyciela i s\u0142ugi bo\u017cniczego oraz kom\u00f3rk\u0119 do przechowywania naczy\u0144 rytualnych i drewna.<\/p>

Ze wzgl\u0119du na rosn\u0105c\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 i niewystarczaj\u0105c\u0105 ju\u017c przestrze\u0144, w 1845 roku gmina \u017cydowska zakupi\u0142a budynek przy obecnej ul. Miko\u0142aja Kopernika, kt\u00f3ry wyburzono, a nast\u0119pnie zbudowano synagog\u0119. Wykonawc\u0105 by\u0142 kamieniarz Moritz Altmann.<\/p>

6 sierpnia 1845 roku wmurowano kamie\u0144 w\u0119gielny, a 14 wrze\u015bnia 1846 roku synagog\u0119 konsekrowano \u2013 uroczyste kazanie wyg\u0142osi\u0142 wybitny rabin z Wroc\u0142awia (niem. Breslau) Abraham Geiger, a nast\u0119pnie modlitw\u0119 odm\u00f3wi\u0142 pochodz\u0105cy z Kamiennej G\u00f3ry (niem. Landeshut) Abraham Levi, nauczyciel religii w funkcjonuj\u0105cej od 1840 roku prywatnej szkole \u017cydowskiej.<\/p>

Rabinami gminy jeleniog\u00f3rskiej byli dr Artur Rosenthal, dr Landsberger i dr Hermann Joel.<\/p>

Funkcj\u0119 kantora sprawowa\u0142 Moritz Wolffsohn, p\u00f3\u017aniej kolejno dr Rosenthal, Goldschmidt i Nathan Ruzanowski. W 1874 roku w zarz\u0105dzie zasiadali kupcy Hermann Rosenthal, B. L\u00f6wy, Leopold Wei\u00dftein i Emil Cassel<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Plan nieistniej\u0105cej ju\u017c synagogi przy ulicy Kopernika w Jeleniej G\u00f3rze (z archiwum polska-org.pl)<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Cmentarz \u017cydowski w Jeleniej G\u00f3rze<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Pierwszy, tak zwany stary cmentarz, zosta\u0142 za\u0142o\u017cony mi\u0119dzy 1818 a 1820 rokiem w okolicach obecnych ulic Nowowiejskiej, Na Ska\u0142kach i Studenckiej. Dzi\u015b na terenie cmentarza znajduje si\u0119 skwer, nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne nagrobki ani architektura cmentarna. Po przyj\u0119ciu uchwa\u0142y o zamkni\u0119ciu cmentarza przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Jeleniej G\u00f3rze w 1957 roku proces likwidacji ruszy\u0142 w roku 1961.<\/p>

Ju\u017c w 1879 roku, kilometr dalej, przy dzisiejszej ul. Sudeckiej, powsta\u0142 drugi cmentarz \u017cydowski. Wojn\u0119 podobno przetrwa\u0142 w ca\u0142kiem niez\u0142ym stanie \u2013 zar\u00f3wno nagrobki, jak i dom przedpogrzebowy nie uleg\u0142y zbyt wielkiemu zniszczeniu. Od strony ulicy sta\u0142 pi\u0119kny dom przedpogrzebowy, kt\u00f3ry zosta\u0142 podpalony w pogromie Kristallnacht w 1938 roku. Budynek jednak przetrwa\u0142 wojn\u0119, a do 1972 roku mieszkali w nim Leon i Maria Grzybkowie, opiekunowie terenu. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1959 roku, gdy jeleniog\u00f3rska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska liczy\u0142a dwadzie\u015bcia rodzin. Pa\u0144stwo Grzybkowie zgin\u0119li, nomen omen, w wyniku zatrucia grzybami w 1972 roku. Cmentarz ostatecznie zamkni\u0119to nieca\u0142e sto lat po jego za\u0142o\u017ceniu \u2013 w 1974 roku.<\/p>

W Jeleniej G\u00f3rze dzia\u0142a\u0142a r\u00f3wnie\u017c Chewra Kadisza, czyli bractwo pogrzebowe: stowarzyszenie charytatywne zajmuj\u0105ce si\u0119 g\u0142\u00f3wnie organizacj\u0105 pogrzeb\u00f3w i wspieraniem \u017ca\u0142obnik\u00f3w. Na pocz\u0105tku lat 30. XX wieku bractwo mia\u0142o swoj\u0105 siedzib\u0119 przy dzisiejszej ul. Cieplickiej.<\/p>

Dzi\u015b na jednej cz\u0119\u015bci cmentarza znajduje si\u0119 parking. Przy chodniku, prawdopodobnie w miejscu domu przedpogrzebowego, stoi g\u0142az z tablic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105, a w g\u0142\u0119bi le\u017cy kilka zachowanych nagrobk\u00f3w.<\/p>

Siedem z nich uda\u0142o si\u0119 odczyta\u0107. Zostali w nich pochowani Rosel Aptekmann, Mathilde Buttermilch, Wilhelmine Danziger, Betty Ucko, Herman Cohn, Fritz Singer i Leon Goldgraber, przedstawiciel powojennej polskiej spo\u0142eczno\u015bci, pochodz\u0105cy z Krasnobrodu redaktor i w\u0142a\u015bciciel najwi\u0119kszej gazety \u017cydowskiej w Zamo\u015bciu \u2013 \u201eZamoszczer Sztyme\u201d.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Przekr\u00f3j jeleniog\u00f3rskiej spo\u0142eczno\u015bci<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Jeleniog\u00f3rscy \u017bydzi zajmowali si\u0119 przede wszystkim kupiectwem, ale byli w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce przemys\u0142owcy, karczmarze, rzemie\u015blnicy, przedstawiciele innych zawod\u00f3w i rentierzy. Jeden z najwi\u0119kszych dom\u00f3w towarowych w Jeleniej G\u00f3rze nale\u017ca\u0142 do \u017cydowskiego przedsi\u0119biorcy \u2013 Georga Pinoffa. Budynek mieszcz\u0105cy si\u0119 przy obecnej ul. D\u0142ugiej 4\u20135 zosta\u0142 zaprojektowany przez lokalnych architekt\u00f3w: Karla i Ottona Albert\u00f3w, i zbudowany w 1909 roku. Wachlarz oferowanych artyku\u0142\u00f3w by\u0142 szeroki i mo\u017cna by\u0142o si\u0119 tutaj zaopatrzy\u0107 zar\u00f3wno w odzie\u017c, bielizn\u0119, galanteri\u0119, jak i zabawki oraz artyku\u0142y gospodarstwa domowego. Pinoff by\u0142 tak\u017ce w\u0142a\u015bcicielem mi\u0119dzy innymi dom\u00f3w handlowych w Berlinie, G\u00f6rlitz czy Concordii w Legnicy (niem. Liegnitz).<\/p>

Georg Pinoff zmar\u0142 3 wrze\u015bnia 1914 roku w Szklarskiej Por\u0119bie (niem. Schreiberhau) w wieku siedemdziesi\u0119ciu lat, prawdopodobnie w trakcie wypoczynku. Zosta\u0142 pochowany na cmentarzu \u017cydowskim przy ul. \u015al\u0119\u017cnej we Wroc\u0142awiu razem ze swoj\u0105 \u017con\u0105 Jenny z domu Braun.<\/p>

W latach 30. XX wieku, po wprowadzeniu ustaw nazistowskich, firmy nale\u017c\u0105ce do \u017cydowskich przedsi\u0119biorc\u00f3w ulega\u0142y tzw. aryzacji i by\u0142y przymusowo odbierane \u017bydom, a nast\u0119pnie przekazywane lub sprzedawane za u\u0142amek warto\u015bci Niemcom. Tak te\u017c wydarzy\u0142o si\u0119 w przypadku domu towarowego Pinoffa \u2013 zosta\u0142 skonfiskowany i przeszed\u0142 w posiadanie niemieckiej firmy Hava. Obecnie budynek stoi pusty.<\/p>

Przy ul. D\u0142ugiej 3 sklep z konfekcj\u0105 prowadzi\u0142 tak\u017ce Max Zamury. Na jeleniog\u00f3rskim Rynku dzia\u0142a\u0142o wielu innych \u017cydowskich kupc\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich by\u0142a w\u0142a\u015bcicielami kamienic, cz\u0119\u015b\u0107 prowadzi\u0142a w nich swoje dzia\u0142alno\u015bci: Akerman i Greta Apelowie sprzedawali wyroby tytoniowe, Salo Charig, Samuel Holz i Icek Ordinans, \u017byd pochodz\u0105cy z \u0141odzi, zajmowali si\u0119 sprzeda\u017c\u0105 odzie\u017cy, z kolei Herman Hirschstein handlowa\u0142 sk\u00f3rami i futrami, a Joel L\u00f6bel Pariser starociami i wyrobami z metalu.<\/p>

Rodzina Cassel\u00f3w zajmowa\u0142a si\u0119 produkcj\u0105 lubianych i nagradzanych win, sok\u00f3w i likier\u00f3w. Winiarstwem parali si\u0119 tak\u017ce kupcy Schulz i V\u00f6lker. Przy Rynku dzia\u0142a\u0142 tak\u017ce antykwariat prowadzony przez Marcusa Levy\u2019ego, a u Jacoba Hernstadta mo\u017cna by\u0142o zaopatrzy\u0107 si\u0119 w meble.<\/p>

Z Jeleni\u0105 G\u00f3r\u0105 zwi\u0105zany by\u0142 te\u017c urodzony we Wroc\u0142awiu i dzia\u0142aj\u0105cy w Gliwicach tajny radca handlowy Oscar Caro. By\u0142 on ponadto dyrektorem generalnym i wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem Przedsi\u0119biorstwa Przemys\u0142u \u017belaznego Kopal\u0144 i Hut w Katowicach. W 1905 roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Jeleniej G\u00f3ry, zakupi\u0142 pa\u0142ac Paulinum znajduj\u0105cy si\u0119 przy obecnej ul. Nowowiejskiej 62, zleci\u0142 przebudow\u0119 Karlowi Grosserowi i zamieszka\u0142 w nim. Caro by\u0142 tak\u017ce w\u0142a\u015bcicielem nieruchomo\u015bci przy ul. Wolno\u015bci 38. Zmar\u0142 w wieku 79 lat w 1931 roku.<\/p>

Jedn\u0105 z najbardziej zas\u0142u\u017conych dla Jeleniej G\u00f3ry rodzin \u017cydowskich byli Sachsowie: rodzina, kt\u00f3ra mieszka\u0142a tutaj od wielu pokole\u0144 i posiada\u0142a fabryk\u0119 lnu Hirschberger Mechanische Leinenweberei przy ul. Wincentego Pola. Ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami przedsi\u0119biorstwa byli bracia Alfred i Martin. Tak jak w przypadku innych \u017cydowskich firm, w latach 30. XX wieku fabryka zosta\u0142a przej\u0119ta przez nie\u017cydowskiego w\u0142a\u015bciciela. Alfred uciek\u0142 z \u017con\u0105 i synem do Argentyny, gdzie zmar\u0142 w 1961 roku, a Martin pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo w 1943 roku.<\/p>

Ponadto przy dzisiejszej ul. Kili\u0144skiego 11 znajdowa\u0142a si\u0119 fabryka papieru nale\u017c\u0105ca do \u017cydowskiej rodziny Altmann\u00f3w Hirschberger Papierfabrik GmbH.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Okoliczne miejscowo\u015bci <\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Do gminy \u017cydowskiej w Jeleniej G\u00f3rze nale\u017celi tak\u017ce mieszka\u0144cy okolicznych miejscowo\u015bci \u2013 mi\u0119dzy innymi kurort\u00f3w takich jak Karpacz (niem. Krummh\u00fcbel) i Szklarska Por\u0119ba, uzdrowiska Cieplice \u015al\u0105skie-Zdr\u00f3j (niem. Bad-Warmbrunn), ale tak\u017ce mi\u0119dzy innymi Kowar (niem. Schmiedeberg), Mi\u0142kowa (niem. Arnsdorf) i wielu innych. W Jagni\u0105tkowie (niem. Agnetendorf 31) przy ul. Kr\u0119tej 8 funkcjonowa\u0142a szko\u0142a \u017byd\u00f3wki Elise H\u00f6niger. O o\u015brodku pisano nawet w 1904 roku w \u201eKurierze Warszawskim\u201d: \u201ePensjonat i ustronie na wypoczynek podczas wakacji dla panienek, a dla ch\u0142opc\u00f3w w oddzielnych domach. Przyj\u0119cie do pensjonatu dla panienek od 6\u201320 roku, do pensjonatu dla ch\u0142opc\u00f3w do 14 roku. Polecany przez lekarzy. Wyk\u0142ad wszystkich przedmiot\u00f3w szkolnych. Przyj\u0119cie ka\u017cdego czasu. Prospekty udziela prze\u0142o\u017cona\u201d. Elise H\u00f6niger nigdy nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c ani nie doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnych dzieci i zmar\u0142a w Jagni\u0105tkowie 18 kwietnia 1915 roku w wieku 61 lat. Zosta\u0142a pochowana we Wroc\u0142awiu na cmentarzu \u017cydowskim przy ul. \u015al\u0119\u017cnej. Po jej \u015bmierci pensjonatem zaj\u0119\u0142y si\u0119 jej siostra Sara i siostrzenica Frieda. O\u015brodek dzia\u0142a\u0142 pr\u0119\u017cnie a\u017c do wojny. Siedemnastego sierpnia 1942 roku Sara i Frieda zosta\u0142y deportowane pierwszym transportem dla starszych os\u00f3b z Berlina do getta Theresienstadt i tam zosta\u0142y zamordowane.<\/p>

W Szklarskiej Por\u0119bie prowadzony by\u0142 przez Fritza Warschauera pensjonat Pension Marienh\u00f6h reklamuj\u0105cy si\u0119 jako jedyny \u015bci\u015ble koszerny pensjonat w pruskich Karkonoszach. Dzi\u015b budynki, kt\u00f3re by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 kompleksu, znajduj\u0105 si\u0119 przy obecnej ul. Turystycznej 12 i 14. Fritz zosta\u0142 zamordowany w Theresienstadt.<\/p>

Ze Szklarsk\u0105 Por\u0119b\u0105 zwi\u0105zany by\u0142 te\u017c \u017cydowski przemys\u0142owiec z G\u00f6rlitz Martin Ephraim. Jego ojciec, Lesser Ephraim, za\u0142o\u017cy\u0142 firm\u0119 handluj\u0105c\u0105 artyku\u0142ami \u017celaznymi, kt\u00f3r\u0105 przej\u0105\u0142 po nim syn. W czasie hiperinflacji sprzeda\u0142 swoj\u0105 will\u0119 zbudowan\u0105 w stylu art nouveau w G\u00f6rlitz w cenie \u201ekoszyka czere\u015bni\u201d i razem z rodzin\u0105 w 1922 roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Szklarskiej Por\u0119by do ich g\u00f3rskiej willi o nazwie Haus Lindenfels (dzi\u015b Willa Nimfa po\u0142o\u017cona przy ul. Obro\u0144c\u00f3w Pokoju 16). Po \u015bmierci swojej \u017cony Hildegarde Martin przeprowadzi\u0142 si\u0119 z powrotem do G\u00f6rlitz. W lutym 1944 roku zosta\u0142 deportowany do Theresienstadt, gdzie zosta\u0142 zamordowany przez nazist\u00f3w.<\/p>

Tak\u017ce Karpacz by\u0142 ch\u0119tnie odwiedzany przez \u017cydowskich turyst\u00f3w. Ze wzgl\u0119du na popularno\u015b\u0107 miejscowo\u015bci w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w mia\u0142 pojawi\u0107 si\u0119 antysemicki komentarz\u2013 niemiecka nazwa Krummh\u00fcbel (oznaczaj\u0105ca dos\u0142ownie \u201eKrzywe wzg\u00f3rze\u201d) mia\u0142a by\u0107 w pewnych kr\u0119gach z\u0142o\u015bliwie przekr\u0119cana na Krummnasenh\u00fcbel czyli \u201eWzg\u00f3rze krzywych nos\u00f3w\u201d.<\/p>

Istnia\u0142y tam cztery \u017cydowskie pensjonaty: Haus R\u00fcbezahl, Haus Waldidyll, Haus Eckersdorf i Haus Giersdorf. Niedaleko znajdowa\u0142a si\u0119 willa \u017cydowskiej autorki ksi\u0105\u017cek dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, Else Ury, kt\u00f3ra zosta\u0142a zamordowana w Auschwitz 13 stycznia 1943 roku.<\/p>

W Karpaczu funkcjonowa\u0142a tak\u017ce wolnomularska Loge zur Schneekoppe czyli Lo\u017ca pod \u015anie\u017ck\u0105. Cz\u0142onkowie spotykali si\u0119 w ka\u017cdy poniedzia\u0142ek o godzinie 8:15 w \u00f3wczesnym hotelu Preussischer Hof po\u0142o\u017conym 711 m nad poziomem morza (dzi\u015b D.W. Chrobry, a raczej pozosta\u0142o\u015bci po nim).<\/p>

Lo\u017ca zosta\u0142a za\u0142o\u017cona 29 listopada 1924 roku, a w roku 1931 liczy\u0142a 21 cz\u0142onk\u00f3w. Jej wielkimi mistrzami byli pochodz\u0105cy z Zabrza (niem. Hindeburg) dr Max Eisner i Hugo Reizig, w\u0142a\u015bciciel kawiarni i cukierni Reizig, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 w willi przy dzisiejszej ul. Obro\u0144c\u00f3w Pokoju 1.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Tak\u017ce w Cieplicach \u015al\u0105skich-Zdroju (dzi\u015b cz\u0119\u015bci Jeleniej G\u00f3ry) istnia\u0142o \u017cycie \u017cydowskie. W 1849 roku w miejscowo\u015bci przebywa\u0142o 49 \u017byd\u00f3w, w 1861 \u2013 53. Przy ul. Hedwigstrasse (dzisiejsza ul. Jadwigi \u015al\u0105skiej) 16 od 1879 roku dzia\u0142a\u0142 \u017bydowski Szpital Uzdrowiskowy (niem. Bad Warmbrunn). Parcel\u0119, na kt\u00f3rej wybudowano budynek, zakupiono dzi\u0119ki zaanga\u017cowaniu pierwszego \u017byda, kt\u00f3ry osiedli\u0142 si\u0119 w Cieplicach \u2013 kupca Heimanna Schnellera. Szpital dysponowa\u0142 dziewi\u0119tnastoma miejscami dla kobiet i m\u0119\u017cczyzn, a specjalizowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w leczeniu reumatyzmu i artretyzmu. Dzi\u0119ki temu, \u017ce szpital by\u0142 \u017cydowski, kuracjusze mogli liczy\u0107 na zachowanie zasad koszerno\u015bci, respektowanie szabatu i \u015bwi\u0105t oraz dost\u0119p do sali modlitewnej. Dzi\u015b budynek ma charakter mieszkalny.<\/p>

W plac\u00f3wce pracowa\u0142 mi\u0119dzy innymi Sigismund Moses, w\u0142a\u015bciciel Villi Felicia, po\u0142o\u017conej nieopodal, przy ul. Cieplickiej 5. Sigismund Moses urodzi\u0142 si\u0119 16 sierpnia 1863 w Trzebnicach ko\u0142o Lubina (niem. Seebnitz) w \u017cydowskiej rodzinie jako syn Abrahama Mosesa i Berthy z domu Russ. Po\u015blubi\u0142 Felici\u0119 Heidenfeld, na kt\u00f3rej cze\u015b\u0107 imi\u0119 otrzyma\u0142a cieplicka willa. Sz\u00f3stego sierpnia 1912 roku ich c\u00f3rka Katharina po\u015blubi\u0142a Maxa Wolffa, dyrektora banku, pochodz\u0105cego z Tarnowskich G\u00f3r (niem. Tarnowitz), syna Sigismunda i Marii z domu Finkler. Para zamieszka\u0142a we Wroc\u0142awiu, a 22 kwietnia 1933 roku w Nowej Synagodze odby\u0142a si\u0119 bar micwa ich syna Klausa.<\/p>

W 1937 roku zmar\u0142a Felicia, \u017cona Sigismunda. Rok p\u00f3\u017aniej, w trakcie Nocy Kryszta\u0142owej z 9 na 10 listopada, jego zi\u0119\u0107, Max Wolff, jako jeden z pierwszych 10 000 \u017byd\u00f3w zosta\u0142 wys\u0142any do obozu w Buchenwaldzie, w kt\u00f3rym zgin\u0105\u0142 trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej. Doktor Moses zmar\u0142 19 sierpnia 1941 roku i zosta\u0142 pochowany na nowym cmentarzu \u017cydowskim we Wroc\u0142awiu przy ul. Lotniczej. Jego c\u00f3rka, Katarina, 12 marca 1943 roku zosta\u0142a deportowana do obozu koncentracyjnego, ale dw\u00f3jka jej dzieci prze\u017cy\u0142a \u2013 c\u00f3rka uciek\u0142a do \u00f3wczesnej Palestyny, a syn do Wielkiej Brytanii.<\/p>

Warto tak\u017ce wspomnie\u0107, \u017ce w 1850 roku w pensjonacie Marysie\u0144ka przy pl. Piastowskim 33 zatrzyma\u0142a si\u0119 Rozalia Saulson, polska \u017byd\u00f3wka i \u201egor\u0105ca patryotka\u201d, kt\u00f3ra napisa\u0142a pierwszy przewodnik po Sudetach w j\u0119zyku polskim.<\/p>

W Cieplicach \u015al\u0105skich-Zdroju przy ul. Podg\u00f3rzy\u0144skiej 6 znajduje si\u0119 jeszcze jeden ciekawy kompleks budynk\u00f3w zwi\u0105zany z \u017cydowsk\u0105 histori\u0105. Pod koniec XIX wieku bracia Georg i Artur Baraschowie, w\u0142a\u015bciciele domu towarowego Warenhaus Gebr\u00fcder Barasch we Wroc\u0142awiu (dzi\u015b Sp\u00f3\u0142dzielczy Dom Handlowy \u201eFeniks\u201d), kupili budynek z restauracj\u0105 i parkiem krajobrazowym znajduj\u0105cy si\u0119 na wzniesieniu nazywanym Weinberg. Dokonali gruntownego remontu i za\u0142o\u017cyli dom wypoczynkowy dla swoich pracownik\u00f3w o nazwie Baraschheim.<\/p>

Oko\u0142o 1920 roku posiad\u0142o\u015b\u0107 od Barasch\u00f3w odkupi\u0142 Eugen F\u00fcllner, w\u0142a\u015bciciel fabryki maszyn papierniczych w Cieplicach, a w 1930 roku w\u0142a\u015bcicielem zosta\u0142 Friedrich Gr\u00f6ssler, kt\u00f3ry dom wypoczynkowy nazwa\u0142 Eichenhof. W 1934 roku znajdowa\u0142a si\u0119 tam szko\u0142a sportowa, od 1935 roku za\u015b funkcjonowa\u0142 na tym terenie garnizon wojska. Zesp\u00f3\u0142 nosi\u0142 te\u017c przez jaki\u015b czas nazw\u0119 Das Deutsche Heim.<\/p>

Po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy Georg Barasch uciek\u0142 z \u017con\u0105 i synem do Szwajcarii, a potem do Ekwadoru. Artur zosta\u0142 zamordowany w Auschwitz 6 listopada 1942 roku, jego \u017conie i synowi szcz\u0119\u015bliwie uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107. Przed ich will\u0105 przy Wissmannstrasse 11 w Berlinie wmurowano Stolperstein, czyli kamie\u0144 pami\u0119ci. Potomkowie braci Barasch\u00f3w \u017cyj\u0105 w Stanach Zjednoczonych oraz Ameryce Po\u0142udniowej.<\/p>

Od czas\u00f3w powojennych do 1961 roku w dawnym domu Baraschheim mie\u015bci\u0142 si\u0119 dom wczasowy Zwi\u0105zku Nauczycielstwa Polskiego, a od 1961 roku do dzi\u015b budynek funkcjonuje jako Dom Dziecka D\u0105br\u00f3wka.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Czas prze\u015bladowa\u0144<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Podczas Kristallnacht z 9 na 10 listopada 1938 roku zniszczono synagog\u0119 (kt\u00f3ra mimo wszystko przetrwa\u0142a wojn\u0119 i zosta\u0142a ostatecznie zburzona w latach 70. XX wieku), cmentarz oraz \u017cydowskie sklepy. W 1939 roku liczebno\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci spad\u0142a do 67 os\u00f3b. Jeleniog\u00f3rscy \u017bydzi zostali najpierw deportowani do tak zwanych oboz\u00f3w przej\u015bciowych dla \u017byd\u00f3w z Dolnego \u015al\u0105ska w Tormersdorf, Gr\u00fcssau i Riebnig, a nast\u0119pnie do oboz\u00f3w w Auschwitz, Treblince, Theresienstadt, Sachsenhausen, Kulmhof czy Ravensbr\u00fcck.<\/p>

W Jeleniej G\u00f3rze i Cieplicach \u015al\u0105skich-Zdroju znajdowa\u0142y si\u0119 filie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen \u2013 AL Hirschberg i AL Bad Warmbrunn, obie przeznaczone dla \u017cydowskich m\u0119\u017cczyzn z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w, mi\u0119dzy innymi z Polski, Belgii, Francji, W\u0119gier i Holandii.<\/p>

W Jeleniej G\u00f3rze filia znajdowa\u0142a si\u0119 przy fabryce celulozy i w\u0142\u00f3kien sztucznych. Po wojnie w fabryce dzia\u0142a\u0142y zak\u0142ady produkcji w\u0142\u00f3kien chemicznych Celwiskoza.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Po wojnie<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Liczna grupa polskich \u017byd\u00f3w przyby\u0142a do Jeleniej G\u00f3ry po II wojnie \u015bwiatowej w poszukiwaniu nowego miejsca do \u017cycia. W 1945 roku utworzono Miejski Komitet \u017bydowski i zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 partie oraz organizacje \u017cydowskie (mi\u0119dzy innymi Ichud, Poalej Syjon Lewica, frakcja Polskiej Partii Robotniczej, Bund oraz struktury Zwi\u0105zku \u017byd\u00f3w By\u0142ych Uczestnik\u00f3w Walki Zbrojnej z Faszyzmem).<\/p>

Wyj\u0105tkowym by\u0142 fakt, \u017ce w Jeleniej G\u00f3rze powsta\u0142y dwa komitety \u017cydowskie. Na prze\u0142omie lipca i sierpnia wi\u0119kszo\u015b\u0107 jeleniog\u00f3rskich \u017byd\u00f3w stanowili \u017bydzi niemieccy, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 w ukryciu albo b\u0119d\u0105c wi\u0119\u017aniami okolicznych filii obozu Gross-Rosen (na przyk\u0142ad w Cieplicach \u015al\u0105skich-Zdroju czy Bolkowie), doczekali si\u0119 wyzwolenia. Ta grupa stworzy\u0142a odr\u0119bny komitet, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 przy ul. Sp\u00f3\u0142dzielczej. Niemieccy \u017bydzi byli w nie\u0142atwej sytuacji, poniewa\u017c ze wzgl\u0119du na to, \u017ce pos\u0142ugiwali si\u0119 j\u0119zykiem niemieckim, przez Polak\u00f3w i polskich \u017byd\u00f3w uznawani byli po prostu za Niemc\u00f3w. W rezultacie przedstawiciele tej grupy zostali wysiedleni. Nazistowska polityka wyrz\u0105dzi\u0142a im krzywd\u0119 dwukrotnie: najpierw jako \u017bydom, nast\u0119pnie jako Niemcom, kt\u00f3rzy podzielili los wysiedlonych.<\/p>

Komitet \u017cydowski spo\u0142eczno\u015bci polskiej znajdowa\u0142 si\u0119 przy ul. Gustawa Morcinka 3. Tam r\u00f3wnie\u017c prawdopodobnie mie\u015bci\u0142 si\u0119 dom modlitewny. Z kolei przy ul. Morcinka 6 funkcjonowa\u0142o Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludno\u015bci.<\/p>

Rok p\u00f3\u017aniej otwarto szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105, p\u00f3\u0142internat oraz za\u0142o\u017cono Kongregacj\u0119 Wyznania Moj\u017ceszowego. Jej przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 Samuel Geller, a obowi\u0105zki rabina obj\u0105\u0142 Dawid Wagner. W po\u0142owie 1946 roku mieszka\u0142o tu 420 \u017byd\u00f3w, w 1949 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska liczy\u0142a ju\u017c 654 osoby. Od 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska stara\u0142a si\u0119 odzyska\u0107 budynek synagogi, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a wojn\u0119 i zosta\u0142a przydzielona Samopomocy Ch\u0142opskiej, wykorzystuj\u0105cej obiekt jako magazyn. Pr\u00f3by okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne \u2013 mimo zgody zarz\u0105dcy ze strony Samopomocy nie uda\u0142o si\u0119 pozyska\u0107 ostatecznej zgody ministerstwa i niszczej\u0105cy przez kolejne lata budynek wyburzono w latach 70. XX wieku.<\/p>

Od 1947 roku dzia\u0142a\u0142 tak\u017ce klub kulturalno-towarzyski im. Waad Galilu. Odbywa\u0142y si\u0119 tam mi\u0119dzy innymi kursy j\u0119zykowe i wyk\u0142ady syjonistyczne. W budynku przy ul. Marii Konopnickiego 16a sprzedawano towary produkowane w dolno\u015bl\u0105skich sp\u00f3\u0142dzielniach. Co ciekawe, w samej Jeleniej G\u00f3rze nie powsta\u0142a nigdy \u017cadna sp\u00f3\u0142dzielnia \u017cydowska (w przeciwie\u0144stwie do innych dolno\u015bl\u0105skich miast, w kt\u00f3rych sp\u00f3\u0142dzielnie funkcjonowa\u0142y bardzo sprawnie).<\/p>

W 1948 roku przy ul. Mireckiego 1\u20132 (dzi\u015b r\u00f3g ul. Cervi i pl. Piastowskiego) w Cieplicach \u015al\u0105skich-Zdroju znajdowa\u0142a si\u0119 kuchnia rytualna prowadzona przez Samuela Gellera, przewodnicz\u0105cego jeleniog\u00f3rskiej gminy \u017cydowskiej.<\/p>

W latach 1950\u20131955 istnia\u0142 jeleniog\u00f3rski oddzia\u0142 Towarzystwa Spo\u0142eczno-Kulturalnego \u017byd\u00f3w w Polsce. Mimo \u017ce Kotlina Jeleniog\u00f3rska by\u0142a rejonem, do kt\u00f3rego \u017cydowscy tury\u015bci przyje\u017cd\u017cali na wypoczynek oraz gdzie organizowano kolonie dla \u017cydowskich dzieci, spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska nie rozwija\u0142a si\u0119 i stopniowo zacz\u0119\u0142a zanika\u0107. Z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na to wiele element\u00f3w, pocz\u0105wszy od l\u0119ku po pogromie kieleckim w 1947 roku przez problemy z rozwojem struktur wewn\u0119trznych i wsp\u00f3\u0142pracy do pora\u017cki zwi\u0105zanej z pozyskaniem budynku przedwojennej synagogi i wydarze\u0144 marcowych z 1968 roku.<\/p>

Wiele informacji na temat przedwojennych i powojennych mieszka\u0144c\u00f3w Jeleniej G\u00f3ry oraz ich wspomnienia mo\u017cna znale\u017a\u0107 na stronach Instytutu Yad Vashem, United States Holocaust Memorial Musem, Centralnej Biblioteki Judaistycznej (\u017bydowski Instytut Historyczny) oraz Arolsen Archives. Warto zajrze\u0107 tak\u017ce do publikacji Marka Szajdy “Ludno\u015b\u0107 \u017cydowska w Jeleniej G\u00f3rze po 1945 roku”.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Poznaj wi\u0119cej historii:<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jelenia G\u00f3ra Pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Jeleniej G\u00f3rze (niem. Hirschberg) pojawiaj\u0105 si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XIV wieku. \u017bydzi osiedlali si\u0119 w\u00f3wczas przy dzisiejszej ul. Szkolnej (by\u0142a to w\u00f3wczas Judengasse, czyli ul. \u017bydowska). W XV wieku, podobnie jak w innych \u015bl\u0105skich miastach, w rezultacie kaza\u0144 Jana Kapistrana wyp\u0119dzono \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Ponownie \u017bydzi przybyli […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2247,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-2179","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-towns"],"acf":[],"yoast_head":"\nJelenia G\u00f3ra - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Jelenia G\u00f3ra - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Jelenia G\u00f3ra Pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Jeleniej G\u00f3rze (niem. Hirschberg) pojawiaj\u0105 si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XIV wieku. \u017bydzi osiedlali si\u0119 w\u00f3wczas przy dzisiejszej ul. Szkolnej (by\u0142a to w\u00f3wczas Judengasse, czyli ul. \u017bydowska). W XV wieku, podobnie jak w innych \u015bl\u0105skich miastach, w rezultacie kaza\u0144 Jana Kapistrana wyp\u0119dzono \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Ponownie \u017bydzi przybyli […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-11-24T13:11:44+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-14T08:13:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"962\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"689\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"1 minute\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\"},\"headline\":\"Jelenia G\u00f3ra\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:11:44+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:13:36+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/\"},\"wordCount\":3265,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg\",\"articleSection\":[\"Towns\"],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/\",\"name\":\"Jelenia G\u00f3ra - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:11:44+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:13:36+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg\",\"width\":962,\"height\":689,\"caption\":\"Ilana Geva z rodzina\u0328 w Jeleniej Go\u0301rze przy Cerkwi S\u0301wie\u0328tych Aposto\u0142o\u0301w Piotra i Paw\u0142a (Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie)\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jelenia-gora\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en-gb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Jelenia G\u00f3ra\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"width\":153,\"height\":50,\"caption\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\",\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin_th_dolnyzyd\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/author\\\/admin_th_dolnyzyd\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Jelenia G\u00f3ra - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Jelenia G\u00f3ra - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","og_description":"Jelenia G\u00f3ra Pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Jeleniej G\u00f3rze (niem. Hirschberg) pojawiaj\u0105 si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XIV wieku. \u017bydzi osiedlali si\u0119 w\u00f3wczas przy dzisiejszej ul. Szkolnej (by\u0142a to w\u00f3wczas Judengasse, czyli ul. \u017bydowska). W XV wieku, podobnie jak w innych \u015bl\u0105skich miastach, w rezultacie kaza\u0144 Jana Kapistrana wyp\u0119dzono \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Ponownie \u017bydzi przybyli […]","og_url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/","og_site_name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","article_published_time":"2025-11-24T13:11:44+00:00","article_modified_time":"2026-10-14T08:13:36+00:00","og_image":[{"width":962,"height":689,"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin_th_dolnyzyd","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin_th_dolnyzyd","Est. reading time":"1 minute"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/"},"author":{"name":"admin_th_dolnyzyd","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218"},"headline":"Jelenia G\u00f3ra","datePublished":"2025-11-24T13:11:44+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:13:36+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/"},"wordCount":3265,"publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg","articleSection":["Towns"],"inLanguage":"en"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/","name":"Jelenia G\u00f3ra - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg","datePublished":"2025-11-24T13:11:44+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:13:36+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#primaryimage","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Ilana-Geva-z-rodzina-w-Jeleniej-Gorze-przy-Cerkwi-Swietych-Apostolow-Piotra-i-Pawla.jpg","width":962,"height":689,"caption":"Ilana Geva z rodzina\u0328 w Jeleniej Go\u0301rze przy Cerkwi S\u0301wie\u0328tych Aposto\u0142o\u0301w Piotra i Paw\u0142a (Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie)"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jelenia-gora\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en-gb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Jelenia G\u00f3ra"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","width":153,"height":50,"caption":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218","name":"admin_th_dolnyzyd","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin_th_dolnyzyd"},"sameAs":["http:\/\/zydowskidolnyslask.pl"],"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/author\/admin_th_dolnyzyd\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2179","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2179"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2179\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2372,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2179\/revisions\/2372"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2247"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2179"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2179"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2179"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}