{"id":2081,"date":"2025-11-24T14:13:40","date_gmt":"2025-11-24T13:13:40","guid":{"rendered":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/?p=2081"},"modified":"2026-10-14T10:11:59","modified_gmt":"2026-10-14T08:11:59","slug":"wroclaw","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/","title":{"rendered":"Wroc\u0142aw"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Wroc\u0142aw<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

admin_th_dolnyzyd<\/p>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w Wroc\u0142awia osi\u0105gn\u0119\u0142a szczytowy rozw\u00f3j na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Jednak niemo\u017cliwe jest opowiadanie o jej historii bez wspomnienia o pocz\u0105tkach tej gminy ju\u017c w \u015bredniowieczu. I tu Wroc\u0142aw mo\u017ce pochwali\u0107 si\u0119 niezwyk\u0142ym dziedzictwem nie tylko na skal\u0119 dolno\u015bl\u0105sk\u0105, lecz tak\u017ce og\u00f3lnokrajow\u0105.<\/strong> W opowie\u015bci o \u017bydach na obecnych terenach Polski dwa zabytki maj\u0105 szczeg\u00f3lne znaczenie, cho\u0107 o ich istnieniu wci\u0105\u017c niewiele si\u0119 m\u00f3wi. Pierwszy z nich to najstarsza zachowana w ca\u0142o\u015bci macewa z 1203 roku. Nagrobek kantora Dawida jest dzi\u015b eksponatem Muzeum Historycznego w Pa\u0142acu Kr\u00f3lewskim, a pochodzi ze \u015bredniowiecznego cmentarza \u017cydowskiego. \u00d3wczesna dzielnica \u017cydowska, a wi\u0119c prawdopodobnie tak\u017ce cmentarz, mie\u015bci\u0142a si\u0119 w zupe\u0142nie innym miejscu ni\u017c ta nowo\u017cytna \u2013 jej \u015blady znajduj\u0105 si\u0119 w okolicach pl. Uniwersyteckiego oraz ulic Uniwersyteckiej, Garbary, No\u017cowniczej, Wi\u0119ziennej i Ku\u017aniczej. Co ciekawe, do XIX wieku istnia\u0142a tam ulica \u017bydowska (Die Judengasse<\/i>) \u2013 nazwa ta potwierdza \u017cydowskie osadnictwo w\u0142a\u015bnie w tym miejscu. Drugim unikatowym zabytkiem na skal\u0119 Polski s\u0105 fundamenty \u015bredniowiecznej synagogi. Dom modlitwy istnia\u0142 ju\u017c w XIV wieku, co czyni go prawdopodobnie najstarszym na obecnych terytoriach Polski. Synagoga, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 przy dzisiejszej ul. Szewskiej 49, nale\u017ca\u0142a do wroc\u0142awskiego \u017byda imieniem Jakub i zako\u0144czy\u0142a swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 po powtarzaj\u0105cych si\u0119 wyp\u0119dzeniach, poniewa\u017c horror \u015bredniowiecznych pogrom\u00f3w nie omin\u0105\u0142 tak\u017ce Wroc\u0142awia.\u00a0<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Krwawe pogromy<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Przez kolejne dekady, z powtarzaj\u0105cymi si\u0119 przerwami, spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska mog\u0142a si\u0119 we Wroc\u0142awiu rozwija\u0107, ale XIV wiek by\u0142 okresem wyj\u0105tkowo mrocznym.<\/strong> Historycy informuj\u0105, \u017ce ju\u017c w 1319 roku wszyscy \u017bydzi zostali wygnani z miasta. Kiedy cz\u0119\u015b\u0107 tej spo\u0142eczno\u015bci si\u0119 odrodzi\u0142a, to kilka dekad p\u00f3\u017aniej oskar\u017cono j\u0105 o zatrucie studni podczas epidemii d\u017cumy, co by\u0142o pretekstem do kolejnego wygnania. W 1360 roku z kolei dosz\u0142o do intensyfikacji nastroj\u00f3w antysemickich: spalono \u017cydowskie domy i pozostaj\u0105c\u0105 we Wroc\u0142awiu gmin\u0119 wygnano. Najbardziej brutalny atak na \u017byd\u00f3w mia\u0142 jednak miejsce w 1453 roku, a przyczyni\u0142 si\u0119 do niego w\u0142oski inkwizytor Jan Kapistran. Pomawia\u0142 on spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 o herezje, co podchwyci\u0142a chrze\u015bcija\u0144ska wi\u0119kszo\u015b\u0107. Nagonka doprowadzi\u0142a do pogromu, podczas kt\u00f3rego \u017byd\u00f3w torturowano i mordowano, a ci, kt\u00f3rzy uszli z \u017cyciem, musieli opu\u015bci\u0107 miasto. Krwawym miejscem wydarze\u0144, podczas kt\u00f3rych zgin\u0119\u0142o czterdzie\u015bcioro jeden \u017byd\u00f3w, by\u0142 pl. Solny \u2013 dzi\u015b pogrom ten upami\u0119tnia centralnie usytuowana Ma\u0142a Iglica. P\u00f3\u017aniej we Wroc\u0142awiu obowi\u0105zywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c przywilej de non tolerandis Judaeis<\/i>, co oznacza\u0142o, \u017ce \u017bydom nie wolno by\u0142o ju\u017c osiedla\u0107 si\u0119 w mie\u015bcie.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Od jarmark\u00f3w do za\u0142o\u017cenia gminy<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Do po\u0142owy XVII wieku gmina \u017cydowska nie istnia\u0142a we Wroc\u0142awiu \u2013 obecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w ogranicza\u0142a si\u0119 jedynie do ich udzia\u0142u w jarmarkach, na kt\u00f3re mogli przyje\u017cd\u017ca\u0107 kilka razy do roku.<\/strong> Gdy przybywali do miasta, zatrzymywali si\u0119 przewa\u017cnie w obecnym pasa\u017cu Pokoyhof pomi\u0119dzy ulicami \u015bw. Antoniego i W\u0142odkowica \u2013 tam mogli przenocowa\u0107, nakarmi\u0107 konie, zje\u015b\u0107 koszerny posi\u0142ek czy pomodli\u0107 si\u0119 w okolicznych domach modlitwy. Stosunek do \u017byd\u00f3w zacz\u0105\u0142 si\u0119 zmienia\u0107 dopiero w 1657 roku, kiedy pozwolono osiedli\u0107 si\u0119 w mie\u015bcie dostawcy mennicy cesarskiej Zachariaszowi Lazarusowi. Nowo\u017cytna gmina \u017cydowska, pocz\u0105tkowo bardzo niewielka, powsta\u0142a wi\u0119c w po\u0142owie XVII wieku, a p\u00f3\u017aniejsze przej\u015bcie \u015al\u0105ska pod panowanie Prus by\u0142o dla niej bardzo korzystne. Od XVIII wieku \u017bydzi osiedlali si\u0119 wok\u00f3\u0142 obecnego pl. Bohater\u00f3w Getta \u2013 wcze\u015bniej by\u0142 to pl. \u017bydowski \u2013 i zak\u0142adali tam swoje instytucje, o\u015brodki, funkcjonowa\u0142o tam tak\u017ce kilka zajazd\u00f3w i synagog.<\/p>

Pejza\u017c religijny by\u0142 wyj\u0105tkowo zr\u00f3\u017cnicowany \u2013 we Wroc\u0142awiu powstawa\u0142y synagogi terytorialne, czyli domy modlitwy s\u0142u\u017c\u0105ce \u017bydom z konkretnego miasta lub regionu.<\/strong> Z regu\u0142y by\u0142y to niewielkie pomieszczenia w kamienicach skupionych wok\u00f3\u0142 \u00f3wczesnego placu \u017bydowskiego. Swoje osobne synagogi, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142y przewa\u017cnie do pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku, mieli mi\u0119dzy innymi \u017bydzi litewscy, wo\u0142y\u0144scy, bialscy czy g\u0142ogowscy. W\u015br\u00f3d najstarszych nale\u017cy wymieni\u0107 Synagog\u0119 Wo\u0142y\u0144sko-Krotoszy\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra powsta\u0142a ju\u017c w XVII wieku i mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy obecnej ul. Kazimierza Wielkiego. Mimo \u017ce w mie\u015bcie pojawi\u0142a si\u0119 infrastruktura \u015bwiadcz\u0105ca o \u017cyciu \u017cydowskim, to wci\u0105\u017c nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o swobodnym rozwoju gminy. Nadszed\u0142 on bowiem dopiero po 1812 roku, kiedy og\u0142oszono edykt emancypacyjny, kt\u00f3ry w o\u015bwieceniowym duchu r\u00f3wnych praw wszystkich Europejczyk\u00f3w obj\u0105\u0142 tak\u017ce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. Dopiero wi\u0119c z pocz\u0105tkiem XIX wieku \u017bydzi stali si\u0119 pe\u0142noprawnymi obywatelami miasta. Mieli prawo si\u0119 osiedla\u0107, nabywa\u0107 nieruchomo\u015bci, praktykowa\u0107 religi\u0119 i prowadzi\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zarobkow\u0105. Tak rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wielki okres prosperity \u2013 nast\u0105pi\u0142 gospodarczy, kulturalny i intelektualny rozkwit wroc\u0142awskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Po szczeblach drabiny spo\u0142ecznej<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Okres ten zosta\u0142 wykorzystany do wspinania si\u0119 po kolejnych szczeblach na drabinie spo\u0142ecznej \u2013 \u017bydzi pokonywali j\u0105 drog\u0105 asymilacji. Przej\u015bcie z grupy mniejszo\u015bciowej do \u015bwiata wzgl\u0119dnie r\u00f3wnych praw wi\u0119kszo\u015bci osi\u0105gali oni mi\u0119dzy innymi za pomoc\u0105 edukacji<\/strong> \u2013 dzi\u0119ki pos\u0142ugiwaniu si\u0119 j\u0119zykiem niemieckim cz\u0119sto ucz\u0119szczali do najlepszych publicznych szk\u00f3\u0142. Ponadto aktywnie uczestniczyli w gospodarczym, politycznym, intelektualnym i kulturalnym \u017cyciu miasta. Co wa\u017cne, nawi\u0105zywali tak\u017ce kontakty daleko wykraczaj\u0105ce poza granice i mo\u017cliwo\u015bci, jakie oferowa\u0142 Wroc\u0142aw. Sukces jednostkowy wybitnych przedstawicieli konkretnych dziedzin wp\u0142ywa\u0142 z kolei na polepszenie si\u0119 warunk\u00f3w \u017cycia ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej dzi\u0119ki ich zaanga\u017cowaniu o charakterze filantropijnym. Przetrwanie gmin \u017cydowskich w diasporze przez wieki opiera\u0142o si\u0119 na samowystarczalno\u015bci \u2013 zatem naturalne w tej spo\u0142eczno\u015bci by\u0142o to, \u017ce bogatsi \u0142o\u017cyli na chorych czy ubogich. Odbywa\u0142o si\u0119 to albo za po\u015brednictwem gminy \u017cydowskiej, albo bezpo\u015brednio, gdy\u017c wiele najbogatszych rodzin \u017cydowskich zak\u0142ada\u0142o w\u0142asne fundacje filantropijne. Dzi\u0119ki temu mog\u0142y powstawa\u0107 cho\u0107by szpitale, sieroci\u0144ce, plac\u00f3wki edukacyjne, domy opieki nad chorymi lub samotnymi.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

\u017bydowska topografia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

R\u00f3wnie\u017c na mapie Wroc\u0142awia coraz bardziej zauwa\u017calna by\u0142a obecno\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/strong> Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie konserwatywnych, wci\u0105\u017c osiedla\u0142a si\u0119 nieopodal wcze\u015bniejszego o\u015brodka \u2013 czyli pocz\u0105wszy od obecnego pl. Bohater\u00f3w Getta wzd\u0142u\u017c ulic: Krupniczej, W\u0142odkowica, \u015bw. Antoniego oraz nieistniej\u0105cej ju\u017c ul. Z\u0142ote Ko\u0142o. Natomiast w drugiej po\u0142owie XIX wieku \u017bydzi liberalni ch\u0119tnie zamieszkiwali okolice Nowej Synagogi, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 biura reformowanej gminy \u017cydowskiej. By\u0142y to g\u0142\u00f3wnie tereny obecnych ulic: \u0141\u0105kowej, Druckiego-Lubeckiego, Podwale oraz Ko\u015bciuszki, ale tak\u017ce Zieli\u0144skiego, Lelewela, Paw\u0142owa oraz pl. Legion\u00f3w. Z pocz\u0105tkiem XX wieku najbogatsi \u017cydowscy przemys\u0142owcy zacz\u0119li zamieszkiwa\u0107 po\u0142udniowe osiedle Borek, gdzie budowano majestatyczne wille dla miejskiej bur\u017cuazji – na przyk\u0142ad przy obecnych ulicach: Januszowickiej, Lipowej czy Kasztanowej. Jednocze\u015bnie ta cz\u0119\u015b\u0107 miasta by\u0142a pe\u0142na \u017cydowskich instytucji pomocowych, a tak\u017ce s\u0105siadowa\u0142a ze Starym Cmentarzem \u017bydowskim (obecnie ulica \u015al\u0119\u017cna) oraz Szpitalem \u017bydowskim (obecnie ulica Sudecka). Nie zmienia to faktu, \u017ce \u017bydzi mogli osiedla\u0107 si\u0119 w ca\u0142ym Wroc\u0142awiu, a tereny historycznej dzielnicy \u017cydowskiej by\u0142y otwarte tak\u017ce dla chrze\u015bcija\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w miasta.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Belle \u00e9poque we Wroc\u0142awiu<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

\u017bydzi zostali dopuszczeni tak\u017ce do pe\u0142noprawnego funkcjonowania w \u015bwiecie naukowym. Wroc\u0142aw jako silny o\u015brodek uniwersytecki sta\u0142 si\u0119 domem dla wielu \u017byd\u00f3w z mniejszych miejscowo\u015bci \u015al\u0105ska \u2013 dlatego wiele gmin w tym czasie traci\u0142o na liczebno\u015bci, poniewa\u017c cz\u0142onkowie tej spo\u0142eczno\u015bci wybierali dobrze prosperuj\u0105ce o\u015brodki wielkomiejskie.<\/strong> Ju\u017c w po\u0142owie XIX wieku osi\u0105gali sukcesy, stali si\u0119 wp\u0142ywowymi g\u0142osami nowoczesnej nauki i elit\u0105 profesorsk\u0105 uniwersytetu we Wroc\u0142awiu. Spo\u015br\u00f3d niemieckich laureat\u00f3w Nagrody Nobla pochodzenia \u017cydowskiego dw\u00f3ch urodzi\u0142o si\u0119 we Wroc\u0142awiu: Max Born, laureat z 1954 roku w dziedzinie fizyki, jeden z ojc\u00f3w mechaniki kwantowej, oraz Fritz Haber, nagrodzony w 1918 roku w dziedzinie chemii. Jest to posta\u0107 do dzi\u015b budz\u0105ca kontrowersje, poniewa\u017c pracowa\u0142 nad broni\u0105 chemiczn\u0105 u\u017cywan\u0105 podczas I wojny \u015bwiatowej.<\/p>

Przeczytaj wi\u0119cej na stronie \u017bydowski Wroc\u0142aw<\/em><\/span><\/a><\/h3>

Niemiecka belle \u00e9poque<\/i> przejawia\u0142a si\u0119 tak\u017ce fenomenalnym rozwojem \u017cydowskich artyst\u00f3w \u2013 z Wroc\u0142awiem zwi\u0105zanych by\u0142o kilku naprawd\u0119 wa\u017cnych tw\u00f3rc\u00f3w.<\/strong> Heinrich Tischler by\u0142 ekspresjonist\u0105, tworzy\u0142 grafiki, litografie i drzeworyty. Jego wszechstronna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 szybko zyska\u0142a uznanie w ca\u0142ym kraju, a o dzie\u0142a zabiega\u0142y instytucje oraz marszandzi. Projektowa\u0142 m.in. wn\u0119trza Nowej Synagogi oraz domu handlowego Rudolfa Petersdorffa. Co wa\u017cne, w jego obrazach widoczne s\u0105 inspiracje judaizmem, tradycj\u0105 \u017cydowsk\u0105 i jidyszkajtem, malowa\u0142 te\u017c mroczne sceny pogrom\u00f3w wschodnioeuropejskich \u017byd\u00f3w. Po Kristallnacht zosta\u0142 uwi\u0119ziony w obozie w Buchenwaldzie, z kt\u00f3rego go zwolniono, jednak w wyniku choroby i os\u0142abienia zmar\u0142 po powrocie do domu. W gronie najznamienitszych tw\u00f3rc\u00f3w zwi\u0105zanych z Wroc\u0142awiem byli tak\u017ce: Clara Sachs, Eugen Spiro, Isidor Ascheim, Siegfried Laboschin, Ludwig Meidner czy Paula Gr\u00fcnfeld. By\u0142a to silna reprezentacja \u017cydowskich tw\u00f3rc\u00f3w na europejskiej scenie kulturalnej, a ich dzie\u0142a pokazywa\u0142y ca\u0142e spektrum artystycznego wyrazu oraz podej\u015bcia do reprezentacji \u015bwiata \u017cydowskiego za pomoc\u0105 uniwersalnego j\u0119zyka sztuki.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Z mi\u0142o\u015bci do sztuki\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Nie mniej istotnymi postaciami na scenie kulturalnej byli kolekcjonerzy sztuki, a ich zbiory malarstwa, grafik, rze\u017ab czy ilustracji zapisa\u0142y si\u0119 na kartach historii jako jedne z najistotniejszych prywatnych kolekcji tej cz\u0119\u015bci Europy pocz\u0105tku XX wieku.<\/strong> Zainteresowani szczeg\u00f3lnie francuskim impresjonizmem, ekspresjonizmem czy malarstwem niemieckim, wspierali rynek sztuki, m\u0142odych artyst\u00f3w oraz lokalne instytucje kultury. Najwi\u0119ksz\u0105 kolekcj\u0119 oko\u0142o szcz\u0119\u015bciu tysi\u0119cy dzie\u0142 sztuki we Wroc\u0142awiu posiada\u0142 Ismar Littman. By\u0142 on z zawodu prawnikiem, lecz hobbystycznie kolekcjonowa\u0142 dzie\u0142a europejskich malarzy, szczeg\u00f3lnym uznaniem darz\u0105c ekspresjonistyczne dzie\u0142a Heinricha Tischlera i wielu innych przedstawicieli wroc\u0142awskiej sceny artystycznej. Nawet w jego kancelarii, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 przy obecnej ulicy \u015awidnickiej 30, mo\u017cna by\u0142o podziwia\u0107 dzie\u0142a sztuki. Gdy w 1933 roku Hitler doszed\u0142 do w\u0142adzy, niemal od razu wesz\u0142y w \u017cycie antysemickie regulacje prawne, zakazuj\u0105ce \u017bydom wykonywania zawod\u00f3w publicznych \u2013 prac\u0119 stracili m.in. lekarze, nauczyciele, s\u0119dziowie i prawnicy. Ismar Littman, kt\u00f3ry z powodu zamkni\u0119cia kancelarii popad\u0142 w d\u0142ugi i zosta\u0142 zepchni\u0119ty na margines spo\u0142eczny, pope\u0142ni\u0142 w 1934 roku samob\u00f3jstwo i zosta\u0142 pochowany na Nowym Cmentarzu \u017bydowskim przy obecnej ulicy Lotniczej. Jego rodzinie szcz\u0119\u015bliwie uda\u0142o si\u0119 uciec z Trzeciej Rzeszy, przy okazji ratuj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji. Ocalone dzie\u0142a cho\u0107by niemieckich artyst\u00f3w, w tym Heinricha Tischlera, zdobi\u0105 obecnie \u015bciany potomk\u00f3w kolekcjonera w Stanach Zjednoczonych.<\/p>

Kolekcjonerzy sztuki, kt\u00f3rzy licznie zamieszkiwali Borek, jak na przyk\u0142ad Max Silberberg, Carl Sachs czy Leo Lewin, aktywnie zaanga\u017cowani byli w powstanie wyj\u0105tkowej instytucji, jak\u0105 by\u0142o Muzeum \u017bydowskie, kultywuj\u0105ce sztuk\u0119 oraz tradycje \u017cydowskie \u015bl\u0105skich \u017byd\u00f3w.<\/strong> Prezentowane by\u0142y tam kolekcje artefakt\u00f3w: pocz\u0105wszy od judaik\u00f3w i synagogali\u00f3w, przez archiwa, fotografie i dokumenty a\u017c po dzie\u0142a sztuki \u2013 niemieccy zasymilowani \u017bydzi w ten spos\u00f3b zacz\u0119li okre\u015bla\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i histori\u0119 w przestrzeni publicznej. Inauguracja muzeum mia\u0142a miejsce w 1929 roku, a wystawy odbywa\u0142y si\u0119 w \u015al\u0105skim Muzeum Sztuk Pi\u0119knych, jednak kilka lat p\u00f3\u017aniej zakazano \u017bydom korzystania z publicznej instytucji, byli wi\u0119c oni zmuszeni przenie\u015b\u0107 dzie\u0142a do budynku nale\u017c\u0105cego do gminy \u017cydowskiej. Wybrali na ten cel sierociniec po\u0142o\u017cony przy obecnej ulicy Grabiszy\u0144skiej 61\u201365 i tam, do pogromu Kristallnacht, odbywa\u0142y si\u0119 skromne wystawy oraz wyk\u0142ady. Ogromna cz\u0119\u015b\u0107 cennych zbior\u00f3w Muzeum \u017bydowskiego zosta\u0142a zrabowana przez nazist\u00f3w.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Gospodarczy boom<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Wroc\u0142awia nie ogranicza\u0142a si\u0119 jedynie do w\u0142asnego \u015brodowiska czy lokalizacji dzielnicy \u017cydowskiej. Obecno\u015b\u0107 przedstawicieli \u017cycia gospodarczego by\u0142a widoczna w \u015bcis\u0142ym centrum<\/strong>, cho\u0107by dzi\u0119ki zdumiewaj\u0105cym domom handlowym, kt\u00f3re rewolucjonizowa\u0142y handel na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Fenomen przedwojennych \u017cydowskich dom\u00f3w handlowych znany jest od Nowego Jorku przez Londyn a\u017c po liczne miasta niemieckie. Wroc\u0142aw wpisa\u0142 si\u0119 wi\u0119c w nurt wielkomiejskiego handlu, gdzie luksus by\u0142 na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki, a \u017cydowscy przedsi\u0119biorcy tworzyli nowe normy i nawyki konsumenckie, kt\u00f3re z powodzeniem funkcjonuj\u0105 do dzi\u015b.<\/p>

Warto w tym miejscu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeden z wielu \u017cydowskich dom\u00f3w handlowych, kt\u00f3ry jest per\u0142\u0105 modernizmu \u2013 dom handlowy rodziny Wertheim\u00f3w, czyli obecn\u0105 Renom\u0119. Najdoskonalszy przyk\u0142ad \u015bwietno\u015bci \u017cydowskiego handlu na og\u00f3lnokrajow\u0105 skal\u0119 przyci\u0105ga\u0142 rzesze klient\u00f3w z ca\u0142ego \u015al\u0105ska \u2013 zach\u0119ca\u0142y do tego luksusowe wn\u0119trza, doskona\u0142ej jako\u015bci produkty, sta\u0142a i konkurencyjna cena oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 reklamacji, \u015bwietnie przeszkolona obs\u0142uga czy wykwintne dania w restauracji. Sukces tej bran\u017cy mocno razi\u0142 narodowych socjalist\u00f3w \u2013 dlatego pierwszym og\u00f3lnokrajowym aktem antysemickim po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy by\u0142 w\u0142a\u015bnie bojkot \u017cydowskich sklep\u00f3w. Ju\u017c w kwietniu 1933 roku boj\u00f3wkarze pikietowali pod \u017cydowskimi sklepami z transparentami g\u0142osz\u0105cymi, \u017ce \u201eNiemiec nie kupuje u \u017byda!\u201d. Walter Tausk w dzienniku D\u017cuma w mie\u015bcie Breslau<\/i> pisa\u0142, \u017ce nie pomini\u0119to przy tym \u017cadnego \u017cydowskiego sklepu czy domu handlowego. Nazi\u015bci pragn\u0119li wyeliminowa\u0107 \u017cydowski handel z \u017cycia gospodarczego, jednak pikieta ta nie przynios\u0142a \u017cadnego skutku \u2013 mieszka\u0144cy niemieckich miast cenili jako\u015b\u0107 us\u0142ug i nie zrezygnowali tak szybko z zakup\u00f3w mimo nasilonej propagandy.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Fenomenalne \u017cycie religijne<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Nie mniej intensywny rozw\u00f3j zapanowa\u0142 w \u015bwiecie \u017byd\u00f3w religijnych \u2013 Wroc\u0142aw by\u0142 domem zar\u00f3wno dla \u017byd\u00f3w liberalnych, jak i konserwatywnych, przyjezdnych i mieszkaj\u0105cych tu na sta\u0142e.<\/strong> \u015al\u0105skim \u017bydom przebywaj\u0105cym w mie\u015bcie s\u0142u\u017cy\u0142a Synagoga Krajowa, kt\u00f3ra mie\u015bci\u0142a si\u0119 w pasa\u017cu Pokoyhof i dzia\u0142a\u0142a od XVIII wieku. Dop\u00f3ki nie wybudowano Synagogi Pod Bia\u0142ym Bocianem, Synagoga Krajowa pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 g\u0142\u00f3wnego wroc\u0142awskiego domu modlitwy. Budynek z XVII wieku, mimo renowacji, popada\u0142 w ruin\u0119, dlatego go rozebrano, a synagog\u0119 przeniesiono najpierw na obecn\u0105 ulic\u0119 W\u0142odkowica, a potem na obecny plac Muzealny, gdzie podczas Kristallnacht zosta\u0142a zdewastowana. Nied\u0142ugo po wej\u015bciu w \u017cycie edyktu emancypacyjnego, bo ju\u017c w 1829 roku, wybudowano Synagog\u0119 Pod Bia\u0142ym Bocianem przy obecnej ulicy W\u0142odkowica.<\/strong> Pocz\u0105tkowo s\u0142u\u017cy\u0142a ona \u017bydom liberalnym, jednak ze wzgl\u0119du na dynamiczny rozw\u00f3j tej grupy, szybko sta\u0142a si\u0119 niewystarczaj\u0105ca, wi\u0119c oddano j\u0105 w r\u0119ce grupy konserwatywnej. Rozpocz\u0119to zbi\u00f3rk\u0119 na kolejn\u0105 synagog\u0119 i nieca\u0142e p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej, w 1872 roku, powsta\u0142a Nowa Synagoga przy obecnej ulicy \u0141\u0105kowej. Skala by\u0142a zdumiewaj\u0105ca \u2013 by\u0142a to druga najwi\u0119ksza synagoga w Niemczech i Austrii.<\/strong> Jednym z jej rabin\u00f3w by\u0142 wizjoner wyprzedzaj\u0105cy swoje czasy \u2013 Abraham Geiger, kt\u00f3ry uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0142 i zreformowa\u0142 wiele praktyk \u00f3wczesnego judaizmu. Majestat Nowej Synagogi w centrum miasta nie tylko \u015bwiadczy\u0142 tylko o pobo\u017cno\u015bci tutejszej gminy, lecz tak\u017ce stanowi\u0142 wyraz manifestu spo\u0142eczno-politycznego, potwierdzaj\u0105cego siln\u0105 obecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie.\u00a0<\/span><\/p>

Podczas pogromu Kristallnacht wn\u0119trze Synagogi Pod Bia\u0142ym Bocianem zosta\u0142o spl\u0105drowane i zniszczone.<\/strong> Jednak dzi\u0119ki \u015bcis\u0142ej zabudowie i licznym budynkom j\u0105 okalaj\u0105cym boj\u00f3wki nazistowskie powstrzyma\u0142y si\u0119 przed jej agresywn\u0105 dewastacj\u0105, poniewa\u017c podpalenie grozi\u0142oby tak\u017ce pobliskim kamienicom. Dom modlitwy funkcjonowa\u0142 do 1941 roku, kiedy nazi\u015bci zamkn\u0119li go, a nast\u0119pnie przeznaczyli na magazyn do przechowywania maj\u0105tku po \u017bydach, kt\u00f3rych deportowano. Synagoga jednak ocala\u0142a i \u2013 mimo \u017ce tak\u017ce czasy powojenne nie by\u0142y dla niej w wi\u0119kszo\u015bci \u0142askawe \u2013 do dzi\u015b pozostaje wizyt\u00f3wk\u0105 wroc\u0142awskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Z kolei Now\u0105 Synagog\u0119 spotka\u0142 los tragiczny<\/strong> \u2013 nazi\u015bci obrali sobie za cel ca\u0142kowite zniszczenie najwi\u0119kszego \u017cydowskiego domu modlitwy we Wroc\u0142awiu.<\/strong> Najpierw podpalili synagog\u0119, a potem, by zniszczy\u0107 j\u0105 jeszcze szybciej i efektywniej, wysadzili w powietrze, pozosta\u0142o\u015bci natomiast rozebrali. Dzi\u015b w jej miejscu znajduje si\u0119 jedynie pomnik Pami\u0119ci Ofiar Nocy Kryszta\u0142owej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Uczelnia rabinacka, kt\u00f3ra rozs\u0142awi\u0142a Wroc\u0142aw<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Nie mniej istotnym, cho\u0107 wci\u0105\u017c ma\u0142o znanym dziedzictwem jest jedna z najwa\u017cniejszych uczelni rabinicznych dziewi\u0119tnastowiecznej Europy, czyli \u017bydowskie Seminarium Teologiczne, kt\u00f3re usytuowane by\u0142o w kamienicy przy obecnej ulicy W\u0142odkowica.<\/strong> Wroc\u0142awskie seminarium by\u0142o pierwsz\u0105 tego typu uczelni\u0105 w Europie \u015arodkowej, a w p\u00f3\u017aniejszym czasie zyska\u0142o s\u0142aw\u0119 jako jedno z najwa\u017cniejszych na \u015bwiecie. Jego celem by\u0142a modernizacja edukacji rabin\u00f3w tak, by ich kompleksowe wykszta\u0142cenie w dziedzinie teologii \u017cydowskiej nad\u0105\u017ca\u0142o tak\u017ce za \u015bwiatem \u015bwieckim. Absolwenci uczelni mieli nie tylko pe\u0142ni\u0107 funkcje nauczycieli i rabin\u00f3w, ale te\u017c profesjonalnie s\u0142u\u017cy\u0107 swojej przysz\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. Wyk\u0142adowcami byli wybitni rabini i uczeni, m.in. Jacob Caro, Manuel Jo\u00ebl czy Heinrich Graetz. Niestety rabin Abraham Geiger, mimo i\u017c by\u0142 jednym z inicjator\u00f3w powstania uczelni wedle woli fundatora Josepha Jonasa Fr\u00e4nckla, zosta\u0142 wykluczony z kadry wyk\u0142adowc\u00f3w ze wzgl\u0119du na zbyt reformatorskie w ocenie konserwatywnej wi\u0119kszo\u015bci podej\u015bcie do judaizmu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

\u017bycie po \u017cyciu<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

We Wroc\u0142awiu istnieje sze\u015b\u0107 cmentarzy \u017cydowskich, poniewa\u017c zgodnie z prawem \u017cydowskim cmentarz zachowuje sw\u00f3j unikatowy status, nawet je\u015bli macewy zostan\u0105 usuni\u0119te z powierzchni ziemi.<\/strong> Z doniesie\u0144 historyk\u00f3w wiemy, \u017ce w okresie \u015bredniowiecza istnia\u0142y dwa cmentarze: jeden usytuowany w okolicy obecnego pl. Uniwersyteckiego, drugi \u2013 w okolicach Przedmie\u015bcia O\u0142awskiego. W obecnych granicach miasta mo\u017cemy zlokalizowa\u0107 tak\u017ce cmentarz \u017cydowski na Psim Polu, gdzie r\u00f3wnie\u017c istnia\u0142a niewielka spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska. Ma\u0142a nekropolia znajdowa\u0142a si\u0119 przy obecnej ulicy Sycowskiej 3 \u2013 dzi\u015b \u015blad\u00f3w po macewach ju\u017c nie ma, a w miejscu tym postawiono bloki mieszkalne. Z kolei cmentarz przy obecnej ulicy Gwarnej powsta\u0142 w 1761 roku i dzia\u0142a\u0142 do roku 1856, kiedy otwarto kolejny \u2013 Stary Cmentarz \u017bydowski przy obecnej ulicy \u015al\u0119\u017cnej. Na osiemnastowiecznym cmentarzu w\u015br\u00f3d czterech tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w spoczywa wielu zas\u0142u\u017conych, cho\u0107by Joseph Jonas Fr\u00e4nckel, rabin Abraham Tiktin i rabin Isaak Berliner, nauczyciel Isaak Assur Francolm oraz lekarz Samuel Guttentag. Od 1901 roku miasto stopniowo pertraktowa\u0142o z gmin\u0105 \u017cydowsk\u0105 i odkupowa\u0142o tereny cmentarza, przy czym nie wszystkie groby ekshumowano. Nazistowscy urz\u0119dnicy w latach 30. wykupili pozosta\u0142e tereny cmentarza, a komuni\u015bci ju\u017c po wojnie doko\u0144czyli akt jego destrukcji. Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 szcz\u0105tk\u00f3w do dzi\u015b pozostaje w tym miejscu \u2013 obecnie na jego powierzchni znajduj\u0105 si\u0119 bloki mieszkalne i tereny rekreacyjne.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Dom \u017cycia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Jedno z hebrajskich okre\u015ble\u0144 cmentarza to beit chaim<\/i>, czyli w dos\u0142ownym t\u0142umaczeniu \u201edom \u017cycia\u201d i tak te\u017c warto patrze\u0107 na \u017cydowskie nekropolie \u2013 jako \u015bwiadectwa niezwyk\u0142ego \u017cycia \u017cydowskiego.<\/strong> I w\u0142a\u015bnie macewy z dw\u00f3ch historycznie najnowszych cmentarzy m\u00f3wi\u0105 nam wiele o \u017cyciu nowo\u017cytnej spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w w przedwojennej stolicy Dolnego \u015al\u0105ska. Na Starym Cmentarzu \u017bydowskim znajduje si\u0119 oko\u0142o dwunastu tysi\u0119cy nagrobk\u00f3w. Charakteryzuje je du\u017ca r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, co mo\u017ce wskazywa\u0107 nie tylko na wielko\u015b\u0107 gminy \u017cydowskiej, ale tak\u017ce na jej zr\u00f3\u017cnicowanie i rosn\u0105c\u0105 zamo\u017cno\u015b\u0107. W\u015br\u00f3d nagrobk\u00f3w s\u0105 zar\u00f3wno te tradycyjne, jak i nowoczesne, skromne i niezwykle rozbudowane, podkre\u015blaj\u0105ce zaw\u00f3d, wykszta\u0142cenie, pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 albo przynale\u017cno\u015b\u0107 narodow\u0105. Najstarsze pomniki to typowe kamienne macewy z hebrajskimi inskrypcjami, ale te, kt\u00f3re pojawia\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej, cz\u0119sto budowane by\u0142y zgodnie ze \u015bwieckimi nurtami sztuki architektonicznej. Niestety nie ca\u0142y kompleks przetrwa\u0142 czasy nazizmu i komunizmu: nie zachowa\u0142 si\u0119 ani przedwojenny dom przedpogrzebowy, ani willa opiekuna cmentarza zaprojektowana przez znany duet Paula i Richarda Ehrlich\u00f3w, a w ich miejscu obecnie znajduje si\u0119 niezabudowany plac. Budowle te zosta\u0142y rozebrane w latach 70. XX wieku.<\/p>

W\u015br\u00f3d wielu wybitnych os\u00f3b pochowanych na cmentarzu znale\u017ali si\u0119: profesor Oscar Berger, historyk Marcus Brann, profesor Ferdinand Julius Cohn, Isidor Friedenthal, profesor Heinrich Graetz, Heinrich Hermann, pisarka Friederike Kempner, Ferdinand Lassalle, Paula Ollendorf, wydawca Felix Priebatsch, rabin Ferdinand Rosenthal, artystka Clara Sachs i przedsi\u0119biorca Julius Schottl\u00e4nder. Zmierzch dzia\u0142alno\u015bci cmentarza nadszed\u0142 wraz z II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 \u2013 najpierw Wehrmacht utworzy\u0142 magazyn w budynku administracji, a w 1945 roku cmentarz by\u0142 \u015bwiadkiem walk Festung Breslau i s\u0142u\u017cy\u0142 hitlerowcom za twierdz\u0119. W czasach PRL usi\u0142owano go zlikwidowa\u0107, na szcz\u0119\u015bcie plan ten si\u0119 nie powi\u00f3d\u0142 i w 1975 roku cmentarz zosta\u0142 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w miasta. Obecnie nale\u017cy do Muzeum Miejskiego Wroc\u0142awia.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Niemieccy i polscy \u017bydzi\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Nowy Cmentarz \u017bydowski przy obecnej ulicy Lotniczej rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 na pocz\u0105tku XX wieku \u2013 pierwsze poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w 1902 roku.<\/strong> Planist\u0105 nekropolii by\u0142 architekt Paul Ehrlich, a w jej murach zapisana jest historia zar\u00f3wno niemieckich, jak i polskich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych \u017cycie zwi\u0105zane by\u0142o z Wroc\u0142awiem. Jest to miejsce szczeg\u00f3lne, poniewa\u017c przypomina o wielokulturowej historii miasta \u2013 po wojnie cmentarz zacz\u0105\u0142 dzia\u0142a\u0107 jako miejsce poch\u00f3wk\u00f3w polskiej gminy \u017cydowskiej. W czasach PRL macewy by\u0142y nagminnie dewastowane, wiele z nich zosta\u0142o w\u00f3wczas doszcz\u0119tnie zrujnowanych, a przedwojenny dom przedpogrzebowy z up\u0142ywem czasu popada\u0142 w ruin\u0119 i do dzi\u015b nie zosta\u0142 odrestaurowany. Tak jak na niewiele starszym cmentarzu przy ulicy \u015al\u0119\u017cnej, tak i tutaj znajdziemy bogactwo architektury nagrobnej, zar\u00f3wno skromne, jak i strojne pomniki. Unikatem w skali Dolnego \u015al\u0105ska jest jedyny w tym regionie ohel, czyli murowany grobowiec z drzwiami, kt\u00f3ry stawia si\u0119 przewa\u017cnie nad grobami cadyk\u00f3w lub zas\u0142u\u017conych rabin\u00f3w. Wroc\u0142awski ohel nale\u017cy natomiast do kobiety \u2013 Miny Ciry Majzel, \u017cony naczelnego rabina \u0141odzi, kt\u00f3ra w pami\u0119ci spo\u0142eczno\u015bci zapisa\u0142a si\u0119 jako bogobojna kobieta s\u0142yn\u0105ca z dobroczynno\u015bci. Na cmentarzu pochowane s\u0105 te\u017c ofiary Zag\u0142ady \u2013 znajdziemy zar\u00f3wno bezimienne groby, jak i wbudowane w mur cmentarza tablice upami\u0119tniaj\u0105ce ofiary hitleryzmu.<\/p>\n

Opiek\u0119 nad cmentarzem sprawuje wroc\u0142awska gmina \u017cydowska i wci\u0105\u017c jest to cmentarz czynny, na kt\u00f3rym odbywaj\u0105 si\u0119 poch\u00f3wki \u017byd\u00f3w z Wroc\u0142awia i Dolnego \u015al\u0105ska. W\u015br\u00f3d pochowanych na Nowym Cmentarzu nale\u017cy wymieni\u0107 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 postaci tutejszej spo\u0142eczno\u015bci: profesora Jacoba Freudenthala, rabina Arona Heppnera, filozofa Theodora Loewego, artyst\u0119 Heinricha Tischlera, Ismara Littmanna, Maksymiliana Wojnarowskiego, Jakuba Rotbauma i Anatola Kaszena.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Brutalny antysemityzm\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

O tym, \u017ce \u201eAuschwitz nie spad\u0142o z nieba\u201d, przekonywa\u0142 Marian Turski, a s\u0142owa te obrazuj\u0105 sytuacj\u0119 \u017byd\u00f3w w Rzeszy. Doj\u015bcie narodowych socjalist\u00f3w do w\u0142adzy w Niemczech w 1933 roku rozpocz\u0119\u0142o najczarniejszy okres w historii \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rego okrutnym ko\u0144cem by\u0142a Zag\u0142ada.<\/strong> Nasilaj\u0105ce si\u0119 obostrzenia i odbieranie podstawowych praw by\u0142y pierwszymi krokami w kierunku odcz\u0142owieczenia \u017byd\u00f3w, a w konsekwencji, w p\u00f3\u017aniejszych latach, ich eksterminacji. Z ka\u017cdym rokiem nagonka antysemicka w przestrzeni publicznej by\u0142a coraz bardziej brutalna. Pierwsze ataki na spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 mog\u0142y si\u0119 wydawa\u0107 niegro\u017ane, jednak polityka NSDAP od pocz\u0105tku mia\u0142a na celu eliminacj\u0119 \u017byd\u00f3w z Rzeszy. Pocz\u0105tkowo Hitler pr\u00f3bowa\u0142 wyp\u0119dzi\u0107 ich z kraju i z Europy, jednak \u017ceby m\u00f3c wyjecha\u0107, \u017bydzi musieli op\u0142aci\u0107 tzw. podatek od ucieczki, byli wi\u0119c zmuszani do pozostawiania ca\u0142ego maj\u0105tku w kraju pochodzenia. W 1935 roku rz\u0105d uchwali\u0142 ustawy norymberskie, kt\u00f3re zapocz\u0105tkowa\u0142y oficjalne, systematyczne i og\u00f3lnokrajowe akcje dyskryminuj\u0105ce \u017byd\u00f3w w Rzeszy. Celem tzw. ustaw rasowych by\u0142o m.in. pozbawienie \u017byd\u00f3w obywatelstwa, aby nie podlegali ochronie prawnej. Nowe przepisy zabrania\u0142y tak\u017ce zawierania mieszanych ma\u0142\u017ce\u0144stw czy utrzymywania stosunk\u00f3w mi\u0119dzy \u017bydami a \u201eras\u0105 pan\u00f3w\u201d.<\/p>

Niemcy, uchwalaj\u0105c nowe prawodawstwo, chcieli jednoznacznie i trwale wyeliminowa\u0107 \u017byd\u00f3w z \u017cycia spo\u0142ecznego i gospodarczego.<\/strong> Walka ekonomiczna nie by\u0142a jednak niczym nowym \u2013 odk\u0105d nazi\u015bci doszli do w\u0142adzy, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 aryzacja, czyli zmuszanie \u017byd\u00f3w do sprzedawania biznes\u00f3w, kosztowno\u015bci i nieruchomo\u015bci za bezcen. Wyw\u0142aszczanie z jednej strony mia\u0142o zmusi\u0107 ich do szybkiego opuszczenia kraju, a z drugiej za\u015b \u2013 umo\u017cliwi\u0107 przej\u0119cie ich maj\u0105tk\u00f3w. Z pocz\u0105tkiem 1938 roku rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 kolejny etap radykalizacji polityki i wprowadzania kolejnych anty\u017cydowskich ustaw. \u017bydzi m.in. musieli ewidencjonowa\u0107 warto\u015b\u0107 swojego maj\u0105tku, nie mogli przyjmowa\u0107 zlece\u0144 publicznych, ich dzieci zosta\u0142y usuni\u0119te z publicznych szk\u00f3\u0142, a gminy \u017cydowskie utraci\u0142y status podmiot\u00f3w prawa publicznego. Doprowadzi\u0142o to do skrajnej marginalizacji i pauperyzacji \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Rzeszy. Tego roku rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 segregacja rasowa poprzez nadanie dodatkowych imion: wszystkim \u017cydowskim m\u0119\u017cczyznom nadawano imi\u0119 Israel, a kobietom \u2013 Sara. Dokonywano tego tak\u017ce wobec niemowl\u0105t \u2013 mo\u017cemy zobaczy\u0107 to np. w dokumentacji niespe\u0142na rocznego Alfreda Nothmanna, kt\u00f3remu z pocz\u0105tkiem 1939 roku nadano drugie imi\u0119 Israel i do\u0142\u0105czono dokument do aktu urodzenia.<\/p>

\u017bydzi, kt\u00f3rych by\u0142o na to sta\u0107, wyje\u017cd\u017cali \u2013 szacuje si\u0119, \u017ce w przeci\u0105gu kilku lat Rzesz\u0119 opu\u015bci\u0142o prawie sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/strong> Istotn\u0105 form\u0105 ratowania \u017cydowskich dzieci przed wybuchem wojny by\u0142 Kindertransport. Transporty w ramach tej akcji zosta\u0142y zaplanowane przez mi\u0119dzynarodowe organizacje i rz\u0105dy poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw. Dzieci bez rodzic\u00f3w wysy\u0142ano m.in. do Szwajcarii, Wielkiej Brytanii lub Francji, gdzie gwarantowano im schronienie, przewa\u017cnie w klasztorach lub rodzinach zast\u0119pczych. Dzi\u0119ki takiej formie ratowania \u017byd\u00f3w ocala\u0142 m.in. ma\u0142y Edgar Fritz Benjamin, wywieziony pierwszym transportem dla dzieci do Wielkiej Brytanii (na zdj\u0119ciu znajduje si\u0119 wraz innymi dzie\u0107mi przed szko\u0142\u0105 \u017cydowsk\u0105) . R\u00f3wnie\u017c Joachim i Henry Pinczowerowie zostali wys\u0142ani do Wielkiej Brytanii w kwietniu 1939 roku w ramach akcji ratunkowej dla \u017cydowskich dzieci. W sierpniu uda\u0142o si\u0119 uciec z Rzeszy tak\u017ce rodzicom ch\u0142opc\u00f3w, dzi\u0119ki czemu ca\u0142a rodzina prze\u017cy\u0142a Zag\u0142ad\u0119.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Unicestwienie spo\u0142eczno\u015bci\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Pogrom Kristallnacht by\u0142 pocz\u0105tkiem nieskr\u0119powanej i codziennej agresji wymierzonej w \u017cydowskich obywateli. Zorganizowany zosta\u0142 przez Niemc\u00f3w w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku i przyni\u00f3s\u0142 nie tylko ogromne reperkusje spo\u0142eczno-ekonomiczne, lecz tak\u017ce ofiary \u015bmiertelne<\/strong> \u2013 w ca\u0142ym kraju zabito w\u00f3wczas dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden os\u00f3b, a aresztowano ponad trzydzie\u015bci tysi\u0119cy. Nazi\u015bci przeprowadzili zorganizowany i og\u00f3lnokrajowy pogrom noc\u0105, podczas kt\u00f3rej boj\u00f3wki dewastowa\u0142y mienie \u017cydowskie \u2013 pocz\u0105wszy od witryn sklepowych, organizacji i szk\u00f3\u0142 po domy i synagogi. Abraham Archer opisywa\u0142 ogromne straty wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w w ksi\u0105\u017cce Obl\u0119\u017cona spo\u0142eczno\u015b\u0107<\/i>, wskazuj\u0105c na przyk\u0142ad, \u017ce \u201eSeminarium Teologiczne w du\u017cym stopniu zrujnowano, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego zbior\u00f3w bibliotecznych zniszczono lub z\u0142upiono\u201d.<\/p>

Dwudziestego dziewi\u0105tego maja 1941 roku og\u0142oszono, \u017ce Wroc\u0142aw zostanie, wedle nazistowskiej retoryki, \u201eoczyszczony\u201d z \u017byd\u00f3w.<\/strong> Szacuje si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w podczas kilkuletnich rz\u0105d\u00f3w nazist\u00f3w opu\u015bci\u0142a miasto, a zostali tylko ci, kt\u00f3rzy nie wierzyli w widmo \u015bmierci lub ci, kt\u00f3rych na wyjazd nie by\u0142o sta\u0107 lub nie pozwala\u0142 im na to stan zdrowia. Pierwsze deportacje wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w mia\u0142y miejsce w\u0142a\u015bnie pod koniec 1941 roku. \u017bydzi na deportacj\u0119 musieli czeka\u0107 w punktach zbiorczych; by\u0142 to m.in. dziedziniec przed Synagog\u0105 Pod Bia\u0142ym Bocianem oraz okolice obecnego Dworca Nadodrze i pl. Strzeleckiego. \u017bydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Wroc\u0142awia wywieziono \u0142\u0105cznie w kilkunastu transportach: do oboz\u00f3w Tormersdorf, Riebing i Gr\u00fcssau, do Kowna, Izbicy, Sobiboru, Be\u0142\u017cca i na Majdanek, a tak\u017ce do Theresienstadt i Auschwitz. Ostatnie transporty zorganizowano jeszcze na pocz\u0105tku 1944 roku. Tym samym hitlerowcy, przy milcz\u0105cej aprobacie spo\u0142ecznej, unicestwili jedn\u0105 z najwi\u0119kszych niemieckich spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Nowe \u017cycie na nowej ziemi\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Nie by\u0142 to jednak absolutnie ostatni rozdzia\u0142 \u017cycia \u017cydowskiego we Wroc\u0142awiu. Ju\u017c w pierwszych tygodniach po zako\u0144czeniu wojny do miasta przybywali Ocalali z Zag\u0142ady polscy \u017bydzi, tworz\u0105c na Dolnym \u015al\u0105sku pot\u0119\u017cny ruch odbudowy tej spo\u0142eczno\u015bci. Historycy szacuj\u0105, \u017ce w lipcu 1946 roku w regionie mieszka\u0142o a\u017c sto tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, tworz\u0105cych najwi\u0119ksze skupisko w ca\u0142ej powojennej Polsce i jedno z najwi\u0119kszych w Europie.<\/strong> Niestety Wroc\u0142aw pocz\u0105tkowo nie by\u0142 pierwszym wyborem Ocala\u0142ych ze wzgl\u0119du na pot\u0119\u017cne zniszczenia miasta \u2013 szacuje si\u0119, \u017ce osiedli\u0142o si\u0119 tu oko\u0142o szesnastu tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Znacznie ch\u0119tniej wybierali oni niezniszczone miasteczka, jak Dzier\u017coni\u00f3w czy Bielaw\u0119, gdy\u017c tam infrastruktura miejska \u2013 mieszkalna i gospodarcza \u2013 by\u0142a znacznie bardziej obiecuj\u0105ca.<\/p>

W 1946 roku przeniesiono jednak z Dzier\u017coniowa do Wroc\u0142awia Wojew\u00f3dzki Komitet \u017bydowski, kt\u00f3ry utworzono przy ulicy W\u0142odkowica 5, a przewodniczy\u0142 mu Jakub Egit, sprawuj\u0105cy nadz\u00f3r nad organizacj\u0105 \u017cycia \u017cydowskiego w regionie. Wa\u017cnymi instytucjami pod egid\u0105 Wojew\u00f3dzkiego Komitetu \u017bydowskiego by\u0142y tak\u017ce wydawnictwo i jidyszowa gazeta \u201eNiderszlezje\u201d mieszcz\u0105ce si\u0119 przy tej samej ulicy. Osadnictwu na tych terenach sprzyja\u0142 r\u00f3wnie\u017c fakt etnicznej wymiany ludno\u015bci, przez co powojenne \u017cycie mo\u017cna by\u0142o budowa\u0107 z dala od rodzinnych traum, cho\u0107 nie oznacza to, \u017ce polskim \u017bydom czas po zako\u0144czeniu Zag\u0142ady przyni\u00f3s\u0142 ulg\u0119. Wci\u0105\u017c obecny by\u0142 antysemityzm, zdarza\u0142y si\u0119 mniejsze i wi\u0119ksze napa\u015bci oraz pogromy, dlatego te\u017c liczba \u017byd\u00f3w decyduj\u0105cych si\u0119 na pozostanie w Polsce z ka\u017cdym miesi\u0105cem mala\u0142a. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce napa\u015bci na \u017byd\u00f3w mia\u0142y miejsce tak\u017ce tutaj <\/strong>\u2013 zar\u00f3wno we Wroc\u0142awiu, jak i w innych miastach Dolnego \u015al\u0105ska zdarza\u0142y si\u0119 gro\u017aby, napady i pobicia, w tym \u015bmiertelne.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Stara-nowa dzielnica \u017cydowska\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Centrum \u017cydowskiej aktywno\u015bci we Wroc\u0142awiu, zar\u00f3wno \u015bwieckiej, jak i religijnej, sta\u0142y si\u0119 budynki przy ulicy W\u0142odkowica, kt\u00f3ra stanowi\u0142a star\u0105-now\u0105 dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105. Mie\u015bci\u0142y si\u0119 tam instytucje, koszerna sto\u0142\u00f3wka, synagoga z mykw\u0105, biuro rabina, a tak\u017ce wydawnictwa ksi\u0105\u017ckowe i prasowe oraz sale widowiskowe.<\/strong> Do 1951 roku wroc\u0142awscy \u017bydzi mogli korzysta\u0107 z kilku synagog: Synagogi Pod Bia\u0142ym Bocianem (kt\u00f3r\u0105 nazywali Synagog\u0105 Miejsk\u0105), szulu, czyli ma\u0142ej synagogi, oraz z dom\u00f3w modlitwy przy ulicy Ole\u015bnickiej 11 i \u017beromskiego 24.<\/p>

Wroc\u0142awscy \u017bydzi organizowali si\u0119 tak\u017ce zawodowo, a setki z nich pracowa\u0142o w sp\u00f3\u0142dzielniach.<\/strong> Jedn\u0105 z najwi\u0119kszych i najwa\u017cniejszych by\u0142a sp\u00f3\u0142dzielnia \u201eJedno\u015b\u0107\u201d im. Olgina, produkuj\u0105ca wyroby sk\u00f3rzane i zrzeszaj\u0105ca zar\u00f3wno \u017cydowskich, jak i nie\u017cydowskich rzemie\u015blnik\u00f3w, kt\u00f3ra zatrudnia\u0142a niemal tysi\u0105c os\u00f3b. Wytwarzali oni oczywi\u015bcie obuwie, ale tak\u017ce galanteri\u0119 oraz torby. Innym znanym \u017cydowskim zak\u0142adem pracy by\u0142a sp\u00f3\u0142dzielnia \u201eTricot\u201d specjalizuj\u0105ca si\u0119 w produkcji odzie\u017cy, kt\u00f3ra swoj\u0105 siedzib\u0119 mia\u0142a w przedwojennym browarze przy ulica Inowroc\u0142awskiej (dzi\u015b fabryka zosta\u0142a przemieniona w budynek mieszkalny). Ruch sp\u00f3\u0142dzielczy w tym regionie odgrywa\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w odbudowie \u017cycia po wojnie, a \u017cydowscy mieszka\u0144cy Wroc\u0142awia i Dolnego \u015al\u0105ska odnajdywali si\u0119 w tak zwanej produktywizacji, w ramach kt\u00f3rej szkolili si\u0119, odbywali kursy zawodowe i znajdowali zatrudnienie.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Odrodzenie kultury \u017cydowskiej\n\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wraz z kolejnymi nap\u0142ywami \u017cydowskiej ludno\u015bci \u017cycie kulturalne rozkwita\u0142o \u2013 jednym z jego wybitnych przejaw\u00f3w by\u0142o bogate \u017cycie artystyczne i teatralne. W 1946 roku we Wroc\u0142awiu oficjalnie rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Dolno\u015bl\u0105ski Teatr \u017bydowski<\/strong>, kt\u00f3remu p\u00f3\u017aniej nadano imi\u0119 Estery Racheli Kami\u0144skiej, nazywanej matk\u0105 teatru \u017cydowskiego. Co prawda sztuki wystawiane by\u0142y w jidysz, ale spektakle by\u0142y otwarte dla wszystkich zainteresowanych. Licznie przychodzili na nie r\u00f3wnie\u017c Polacy, kt\u00f3rym w rozrywce nie przeszkadza\u0142 fakt nieznajomo\u015bci j\u0119zyka spektaklu. Teatr, a w szczeg\u00f3lno\u015bci komedie, by\u0142 jednym z nieformalnych \u015brodk\u00f3w terapeutycznych dla mierz\u0105cych si\u0119 z traum\u0105 wojny i Zag\u0142ady. Jego siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ulicy \u015awidnickiej, a na scenie wyst\u0119powa\u0142a m.in. c\u00f3rka Estery Racheli, czyli Ida Kami\u0144ska, najbardziej znana \u017cydowska aktorka w historii Polski, kt\u00f3ra za rol\u0119 w filmie Sklep przy g\u0142\u00f3wnej ulicy<\/i> by\u0142a nominowana do Oscara. Dzi\u015b na fasadzie budynku, w kt\u00f3rym dzia\u0142a\u0142 Teatr \u017bydowski, mie\u015bci si\u0119 tablica pami\u0105tkowa po\u015bwi\u0119cona wybitnej \u017cydowskiej aktorce i re\u017cyserce. Teatr dzia\u0142a\u0142 z rozmachem \u2013 rokrocznie przygotowywano g\u0142o\u015bne premiery, a na scenie mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 adaptacje dzie\u0142 mistrz\u00f3w, m.in. Szolema Alejchema. Wystawiano je go\u015bcinnie w wielu okolicznych miastach, szczeg\u00f3lnie w tych z du\u017c\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105, jak na przyk\u0142ad w Dzier\u017coniowie oraz Legnicy.<\/p>

Teatr czerpa\u0142 z tradycji kultury \u017cydowskiej, ale nie by\u0142 skansenem \u2013 na scenie mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 przedstawienia czerpi\u0105ce z \u00f3wczesnych trend\u00f3w artystycznych.<\/strong> Przyczyni\u0142 si\u0119 do tego tak\u017ce znany szerokiej publiczno\u015bci re\u017cyser Jakub Rotbaum, kt\u00f3ry do Wroc\u0142awia przyjecha\u0142 za namow\u0105 Idy Kami\u0144skiej. Tak\u017ce on zosta\u0142 upami\u0119tniony w przestrzeni miejskiej \u2013 przy ul. W\u0142odkowica, gdzie mieszka\u0142, znajduje si\u0119 tablica pami\u0105tkowa po\u015bwi\u0119cona jemu oraz jego siostrze, Lii Rotbaum, kt\u00f3ra by\u0142a choreografk\u0105 i re\u017cyserowa\u0142a spektakle operowe. Niestety w 1950 roku decyzj\u0105 w\u0142adzy centralnej Dolno\u015bl\u0105ski Teatr \u017bydowski zosta\u0142 po\u0142\u0105czony z \u0141\u00f3dzkim Teatrem \u017bydowskim, cho\u0107 jeszcze przez kilka lat dzia\u0142a\u0142y one niemal niezale\u017cnie od siebie w swoich rodzimych siedzibach. Ju\u017c w 1955 roku oba teatry przeniesiono do Warszawy, a wraz z nimi \u2013 \u017cydowsk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczn\u0105. I cho\u0107 we Wroc\u0142awiu przez kilka kolejnych lat odbywa\u0142y si\u0119 jeszcze wydarzenia kulturalne, to z\u0142ota era wroc\u0142awskiego teatru \u017cydowskiego dobieg\u0142a ko\u0144ca.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Wybitni naukowcy \u017cydowskiego pochodzenia\n\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Jednak nie tylko kultura rozwija\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki wroc\u0142awskim \u017bydom. \u015awiat nauki tak\u017ce zyska\u0142 dzi\u0119ki osiedlaj\u0105cym si\u0119 tu cz\u0142onkom tej spo\u0142eczno\u015bci, a jednym z najbardziej znanych by\u0142 prof. Ludwik Hirszfeld<\/strong>, kt\u00f3ry wojn\u0119 prze\u017cy\u0142 w rodzinnej Warszawie, ale ju\u017c od 1945 roku a\u017c do \u015bmierci pracowa\u0142 we Wroc\u0142awiu. By\u0142 to wybitny lekarz i immunolog nominowany do Nagrody Nobla, kt\u00f3ry m.in. opisa\u0142 grupy krwi, zasady ich dziedziczenia oraz przyczyny konfliktu serologicznego. Rozw\u00f3j matematyki natomiast przypisuje si\u0119 pochodz\u0105cemu z Jas\u0142a, od 1945 roku pracuj\u0105cemu we Wroc\u0142awiu prof. Hugonowi Steinhausowi.<\/strong> Przed wojn\u0105 by\u0142 kierownikiem I Katedry Matematyki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i przedstawicielem tak zwanej lwowskiej szko\u0142y matematycznej, kt\u00f3rej znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 stanowili \u017cydowscy naukowcy. Hugo Steinhaus bada\u0142 m.in. szeregi trygonometryczne i ortogonalne, by\u0142 tak\u017ce popularyzatorem nauki, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 wroc\u0142awskiej szko\u0142y teorii prawdopodobie\u0144stwa oraz cenionym z humoru aforyst\u0105. We Wroc\u0142awiu jego imi\u0119 nosi ulica na Oporowie, matematyka upami\u0119tniono r\u00f3wnie\u017c tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 umieszczon\u0105 na budynku Politechniki Wroc\u0142awskiej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Wszyscy przegrali\u015bmy\n\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Degradacja \u017cycia \u017cydowskiego nast\u0105pi\u0142a po 1949 roku, kiedy upa\u0144stwowiono wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cydowskich instytucji, a kontrol\u0119 nad nimi przejmowa\u0142a Polska Zjednoczona Partia Robotnicza.<\/strong> Likwidowano w\u00f3wczas szko\u0142y, kluby, biblioteki, sp\u00f3\u0142dzielnie, organizacje i partie \u017cydowskie, a tak\u017ce Wojew\u00f3dzkie Komitety \u017bydowskie. Z po\u0142\u0105czenia Centralnego Komitetu \u017bydowskiego z \u017bydowskim Towarzystwem Kulturalnym utworzono Towarzystwo Spo\u0142eczno-Kulturalne \u017byd\u00f3w w Polsce. Nad kwestiami religijnymi sprawowa\u0142a nadz\u00f3r Kongregacja Wyznania Moj\u017ceszowego. Tym samym, po zaledwie kilku latach, zako\u0144czy\u0142 si\u0119 znacz\u0105cy okres powojennego odrodzenia \u017cycia \u017cydowskiego w Polsce. Kolejne dekady i nasilaj\u0105ca si\u0119 antysemicka i antysyjonistyczna nagonka w\u0142adz skutkowa\u0142y masow\u0105 emigracj\u0105 i powolnym zanikiem istotnych przejaw\u00f3w autonomicznego \u017cycia \u017cydowskiego we Wroc\u0142awiu. <\/strong>Antysemick\u0105 nagonk\u0119 we Wroc\u0142awiu w spos\u00f3b poruszaj\u0105cy opisa\u0142a Sabina Baral w autobiograficznej ksi\u0105\u017cce Zapiski z wygnania<\/em>. Autorka wraz z rodzin\u0105 wyemigrowa\u0142a z Polski i na sta\u0142e osiad\u0142a w Stanach Zjednoczonych. W jej ksi\u0105\u017cce czytamy: “Mam was dosy\u0107. Wygrali\u015bcie. Nie, to my wygrali\u015bmy. Raczej wszyscy przegrali\u015bmy. Wszystko jedno. Wyje\u017cd\u017camy. B\u0119dziecie mieli Polsk\u0119 Judenfrei, Judenrein<\/em>. Niech tylko przekroczymy t\u0119 granic\u0119, za chwil\u0119 wasz antysemityzm b\u0119dzie ju\u017c tylko waszym problemem”.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Zanik... i odrodzenie\n\n\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Zatrzymanie rozwoju spo\u0142eczno\u015bci nast\u0105pi\u0142o ju\u017c w 1950 roku.<\/strong> \u017bydzi mogli si\u0119 w\u00f3wczas zrzesza\u0107 jedynie w dw\u00f3ch organizacjach \u2013 religijnej, czyli w Zwi\u0105zku Religijnym Wyznania Moj\u017ceszowego, kt\u00f3ry powsta\u0142 w 1949 roku z po\u0142\u0105czenia \u017bydowskich Kongregacji Wyznaniowych, oraz w \u015bwieckiej, czyli w Towarzystwie Spo\u0142eczno-Kulturalnym \u017byd\u00f3w. Punktem kulminacyjnym opresyjnych dzia\u0142a\u0144 by\u0142 natomiast okres nagonki antysyjonistycznej przeprowadzonej przez w\u0142adze komunistyczne w marcu 1968 roku. Wiele rodzin zdecydowa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas na wyjazd, na przyk\u0142ad do Danii, Szwecji czy Izraela \u2013 by\u0142a to decyzja ostateczna, poniewa\u017c wyje\u017cd\u017caj\u0105cy musieli jednocze\u015bnie zrzec si\u0119 polskiego obywatelstwa. Jedn\u0105 z tych os\u00f3b by\u0142a Ida Kami\u0144ska, kt\u00f3ra zdecydowa\u0142a si\u0119 na emigracj\u0119 do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Ci natomiast, kt\u00f3rzy postanowili pozosta\u0107, \u017cyli w cieniu komunistycznej w\u0142adzy, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 ze zmniejszeniem, a niekiedy wr\u0119cz ca\u0142kowitym u\u015bpieniem aktywno\u015bci na polu \u017cydowskiego \u017cycia publicznego. Wyj\u0105tki stanowi\u0142y oddzia\u0142y Towarzystwa Spo\u0142eczno-Kulturalnego \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0142y funkcje kulturalne i towarzyskie, nierzadko by\u0142y jedynym miejscem, gdzie \u017bydzi mogli by\u0107 otwarcie \u017bydami.<\/strong><\/p>

Taki status quo<\/i> trwa\u0142 a\u017c do upadku komunizmu, bo dopiero demokratyczne rz\u0105dy przywr\u00f3ci\u0142y \u017bydom podmiotowo\u015b\u0107 \u2013 zar\u00f3wno w znaczeniu indywidualnym, jak i zbiorowym.<\/strong> Dopiero w 1996 roku, po pokonaniu wielu formalnych trudno\u015bci, Gminie Wyznaniowej \u017bydowskiej we Wroc\u0142awiu uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 Synagog\u0119 Pod Bia\u0142ym Bocianem. Pierwsza publiczna modlitwa w synagodze po upadku komunizmu zosta\u0142a zorganizowana w 1998 roku, w sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 Kristallnacht. Mimo \u017ce wn\u0119trze wci\u0105\u017c pozostawa\u0142o w z\u0142ym stanie, to na uroczysto\u015b\u0107 przyby\u0142o wielu go\u015bci oraz przedstawicieli zar\u00f3wno lokalnej, jak i mi\u0119dzynarodowej spo\u0142eczno\u015bci, by uczestniczy\u0107 w historycznym wydarzeniu. Uroczysto\u015b\u0107 u\u015bwietni\u0142 tak\u017ce wyst\u0119p nowo powsta\u0142ego Ch\u00f3ru Synagogi Pod Bia\u0142ym Bocianem. P\u00f3\u017aniejsza odbudowa synagogi wraz z szulem i mykw\u0105 nie by\u0142aby mo\u017cliwa bez wielu krajowych i mi\u0119dzynarodowych fundator\u00f3w i sponsor\u00f3w, o kt\u00f3rych wsparcie i zaanga\u017cowanie zabiegali liderzy wroc\u0142awskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Poznaj wi\u0119cej historii:<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wroc\u0142aw Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w Wroc\u0142awia osi\u0105gn\u0119\u0142a szczytowy rozw\u00f3j na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Jednak niemo\u017cliwe jest opowiadanie o jej historii bez wspomnienia o pocz\u0105tkach tej gminy ju\u017c w \u015bredniowieczu. I tu Wroc\u0142aw mo\u017ce pochwali\u0107 si\u0119 niezwyk\u0142ym dziedzictwem nie tylko na skal\u0119 dolno\u015bl\u0105sk\u0105, lecz tak\u017ce og\u00f3lnokrajow\u0105. W opowie\u015bci o \u017bydach na obecnych terenach Polski dwa zabytki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2139,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[35],"class_list":["post-2081","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-towns","tag-homepage"],"acf":[],"yoast_head":"\nWroc\u0142aw - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Wroc\u0142aw - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Wroc\u0142aw Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w Wroc\u0142awia osi\u0105gn\u0119\u0142a szczytowy rozw\u00f3j na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Jednak niemo\u017cliwe jest opowiadanie o jej historii bez wspomnienia o pocz\u0105tkach tej gminy ju\u017c w \u015bredniowieczu. I tu Wroc\u0142aw mo\u017ce pochwali\u0107 si\u0119 niezwyk\u0142ym dziedzictwem nie tylko na skal\u0119 dolno\u015bl\u0105sk\u0105, lecz tak\u017ce og\u00f3lnokrajow\u0105. W opowie\u015bci o \u017bydach na obecnych terenach Polski dwa zabytki […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-11-24T13:13:40+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-14T08:11:59+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Wroclaw-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"771\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"1 minute\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\"},\"headline\":\"Wroc\u0142aw\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:13:40+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:11:59+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/\"},\"wordCount\":6401,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Wroclaw-1.jpg\",\"keywords\":[\"homepage\"],\"articleSection\":[\"Towns\"],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/\",\"name\":\"Wroc\u0142aw - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Wroclaw-1.jpg\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:13:40+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:11:59+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Wroclaw-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Wroclaw-1.jpg\",\"width\":1000,\"height\":771,\"caption\":\"Wroc\u0142aw\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/wroclaw\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en-gb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Wroc\u0142aw\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"width\":153,\"height\":50,\"caption\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\",\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin_th_dolnyzyd\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/author\\\/admin_th_dolnyzyd\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wroc\u0142aw - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Wroc\u0142aw - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","og_description":"Wroc\u0142aw Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w Wroc\u0142awia osi\u0105gn\u0119\u0142a szczytowy rozw\u00f3j na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Jednak niemo\u017cliwe jest opowiadanie o jej historii bez wspomnienia o pocz\u0105tkach tej gminy ju\u017c w \u015bredniowieczu. I tu Wroc\u0142aw mo\u017ce pochwali\u0107 si\u0119 niezwyk\u0142ym dziedzictwem nie tylko na skal\u0119 dolno\u015bl\u0105sk\u0105, lecz tak\u017ce og\u00f3lnokrajow\u0105. W opowie\u015bci o \u017bydach na obecnych terenach Polski dwa zabytki […]","og_url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/","og_site_name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","article_published_time":"2025-11-24T13:13:40+00:00","article_modified_time":"2026-10-14T08:11:59+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":771,"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Wroclaw-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin_th_dolnyzyd","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin_th_dolnyzyd","Est. reading time":"1 minute"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/"},"author":{"name":"admin_th_dolnyzyd","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218"},"headline":"Wroc\u0142aw","datePublished":"2025-11-24T13:13:40+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:11:59+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/"},"wordCount":6401,"publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Wroclaw-1.jpg","keywords":["homepage"],"articleSection":["Towns"],"inLanguage":"en"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/","name":"Wroc\u0142aw - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Wroclaw-1.jpg","datePublished":"2025-11-24T13:13:40+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:11:59+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#primaryimage","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Wroclaw-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Wroclaw-1.jpg","width":1000,"height":771,"caption":"Wroc\u0142aw"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/wroclaw\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en-gb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Wroc\u0142aw"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","width":153,"height":50,"caption":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218","name":"admin_th_dolnyzyd","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin_th_dolnyzyd"},"sameAs":["http:\/\/zydowskidolnyslask.pl"],"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/author\/admin_th_dolnyzyd\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2081","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2081"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2081\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2174,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2081\/revisions\/2174"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2081"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2081"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2081"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}