{"id":2079,"date":"2025-11-24T14:13:36","date_gmt":"2025-11-24T13:13:36","guid":{"rendered":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/?p=2079"},"modified":"2026-10-14T10:11:47","modified_gmt":"2026-10-14T08:11:47","slug":"walbrzych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/","title":{"rendered":"Wa\u0142brzych"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Wa\u0142brzych<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

admin_th_dolnyzyd<\/p>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wa\u0142brzyska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska rozwin\u0119\u0142a si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, bo dopiero w XIX wieku na fali zmian w stosunku do \u017cydowskich obywateli w krajach Europy Zachodniej.<\/strong> Po edykcie emancypacyjnym z 1812 roku, kiedy w Prusach nadano \u017bydom prawa obywatelskie zezwalaj\u0105ce na osiedlanie si\u0119 w miastach i rozwijanie swoich gmin, niewielka spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Wa\u0142brzycha liczy\u0142a oko\u0142o kilkudziesi\u0119ciu os\u00f3b i pocz\u0105tkowo wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0142a z gmin\u0105 w \u015awidnicy. Co ciekawe, blisko s\u0105siaduj\u0105ce z Wa\u0142brzychem miasteczko uzdrowiskowe Szczawno-Zdr\u00f3j tak\u017ce by\u0142o domem dla ma\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3ra dysponowa\u0142a swoim, dzi\u015b nieistniej\u0105cym ju\u017c cmentarzem. Go\u015bci\u0142o tak\u017ce w sezonie wypoczynkowym wielu \u017cydowskich kuracjuszy, kt\u00f3rzy ch\u0119tnie odwiedzali dolno\u015bl\u0105skie uzdrowiska. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Wa\u0142brzycha nie by\u0142a zatem liczebnie znacz\u0105ca, lecz jej obecno\u015b\u0107 by\u0142a dostrzegalna \u2013 cho\u0107by przez p\u00f3\u017aniejsze wybudowanie synagogi i za\u0142o\u017cenie cmentarza. \u017bydzi byli widoczni tak\u017ce w samym Rynku, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 salony \u017cydowskich przedsi\u0119biorc\u00f3w, m. in. Conrada Tacka i Salo Katza. Zajmowali si\u0119 oni r\u00f3wnie\u017c przemys\u0142em i rzemios\u0142em, nie tylko staj\u0105c si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 miasta, ale maj\u0105c na jego rozw\u00f3j realny wp\u0142yw.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Od prosperity do Kristallnacht<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Koniec XIX wieku by\u0142 dla wa\u0142brzyskich \u017byd\u00f3w okresem prosperity \u2013 gmina liczy\u0142a ponad trzystu cz\u0142onk\u00f3w, a \u017cycie \u017cydowskie nabiera\u0142o si\u0142y.<\/strong> Wtedy te\u017c zosta\u0142a wybudowana na ich potrzeby synagoga, poniewa\u017c wcze\u015bniejsza, z po\u0142owy XIX wieku, ulokowana by\u0142a w prywatnym mieszkaniu i nie by\u0142a wystarczaj\u0105ca dla rosn\u0105cej spo\u0142eczno\u015bci. Od 1882 roku nowa synagoga funkcjonowa\u0142a przy obecnej ul. \u015bw. Jadwigi. Jak w wielu niemieckich synagogach prowadzonych w duchu liberalnym, dzia\u0142a\u0142 tam tak\u017ce ch\u00f3r synagogalny. Fasada i wn\u0119trze domu modlitwy by\u0142y utrzymane w skromnej estetyce, a w okresie mi\u0119dzywojennym przeszed\u0142 on generalny remont, podczas kt\u00f3rego nie tylko go odnowiono, ale tak\u017ce unowocze\u015bniono cho\u0107by poprzez za\u0142o\u017cenie instalacji elektrycznej. Jego \u015bwietno\u015b\u0107 nie trwa\u0142a jednak d\u0142ugo, poniewa\u017c zosta\u0142 on spalony, jak wiele niemieckich synagog, podczas pogromu Kristallnacht w 1938 roku. Obok synagogi jeszcze w latach 20. XX wieku dobudowany zosta\u0142 dom gminny \u2013 s\u0142u\u017cy\u0142 on jako miejsce modlitw oraz spotka\u0144, znajdowa\u0142y si\u0119 w nim tak\u017ce mieszkania. Budynek w przeciwie\u0144stwie do synagogi przetrwa\u0142 czasy nazizmu (lecz pr\u00f3\u017cno w nim obecnie szuka\u0107 \u017cycia \u017cydowskiego).\u00a0<\/span><\/p>

Pocz\u0105tek XX wieku by\u0142 owocny nie tylko w sensie religijnym, lecz tak\u017ce spo\u0142ecznym, poniewa\u017c \u017cydowscy mieszka\u0144cy Wa\u0142brzycha organizowali si\u0119 w wielu grupach \u015bwieckich. Zaanga\u017cowani byli m.in. w grupach dla \u017cydowskiej m\u0142odzie\u017cy, ruchach syjonistycznych, jak np. w oddziale Mi\u0119dzynarodowej Syjonistycznej Organizacji Kobiet (WIZO), a tak\u017ce w Centralnym Stowarzyszeniu Niemieckich Obywateli Wyznania \u017bydowskiego (C.V.), kt\u00f3re ju\u017c od XIX wieku walczy\u0142o z narastaj\u0105cym antysemityzmem. Cz\u0119\u015b\u0107 tych organizacji, mimo narastaj\u0105cych trudno\u015bci, istnia\u0142a jeszcze po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy. Do wybuchu wojny rabinem wa\u0142brzyskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142 Jacob Kokotek, kt\u00f3ry kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej we wroc\u0142awskim \u017bydowskim Seminarium Teologicznym. Zd\u0105\u017cy\u0142 on wyemigrowa\u0107 do Wielkiej Brytanii, gdzie z sukcesami kontynuowa\u0142 prac\u0119 w liberalnych gminach \u017cydowskich.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

\u015alady obecno\u015bci: \u017cydowskie poch\u00f3wki w Wa\u0142brzychu<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Planowany cmentarz \u017cydowski z pierwszej po\u0142owy XIX wieku ostatecznie nie zosta\u0142 otwarty. Dlatego zmar\u0142ych chowano w nieodleg\u0142ych miejscowo\u015bciach, takich jak Kamienna G\u00f3ra czy \u015awiebodzice. P\u00f3\u017aniej, przy obecnej ul. 1 Maja, funkcjonowa\u0142a przej\u015bciowa nekropolia. Z kolei Nowy Cmentarz przy obecnej ul. Moniuszki podarowa\u0142o \u017bydom miasto \u2013 na pocz\u0105tku XX wieku powsta\u0142a miejska nekropolia, kt\u00f3ra rozdzielona zosta\u0142a mi\u0119dzy wyznaniami. Obok katolickiej i ewangelickiej powsta\u0142a te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowska, na kt\u00f3rej znajduje si\u0119 zachowany dom przedpogrzebowy. W wa\u0142brzyskiej gminie \u017cydowskiej oczywi\u015bcie dzia\u0142a\u0142o tak\u017ce powo\u0142ane w XIX wieku bractwo pogrzebowe, czyli chewra kadisza. Dzi\u015b, obok niemieckich \u017byd\u00f3w, chowani s\u0105 tam \u017bydzi polscy, gdy\u017c cmentarz od lat powojennych ponownie s\u0142u\u017cy gminie \u017cydowskiej. Szacuje si\u0119, \u017ce wojn\u0119 przetrwa\u0142o tam oko\u0142o sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t nagrobk\u00f3w. Tak jak na wi\u0119kszo\u015bci przedwojennych cmentarzy \u017cydowskich na Dolnym \u015al\u0105sku, tak\u017ce i na tym znajduj\u0105 si\u0119 uniwersalne nagrobki nawi\u0105zuj\u0105ce do niemieckiej architektury nagrobnej, a nie typowe i tradycyjne \u017cydowskie macewy.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Demony nazizmu<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Przed doj\u015bciem nazist\u00f3w do w\u0142adzy w 1933 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska liczy\u0142a oko\u0142o dwustu os\u00f3b i z ka\u017cdym rokiem diametralnie mala\u0142a na skutek emigracji z powodu umacniaj\u0105cego i nawarstwiaj\u0105cego si\u0119 antysemityzmu.<\/strong> Jednak jeszcze przed rz\u0105dami Hitlera w Wa\u0142brzychu dochodzi\u0142o do atak\u00f3w antysemickich, jako \u017ce nastroje wrogie \u017bydom wzmacnia\u0142y si\u0119 i wybrzmiewa\u0142y w niemieckim spo\u0142ecze\u0144stwie ju\u017c od XIX wieku. Z ka\u017cdym rokiem \u017cycie \u017byd\u00f3w by\u0142o coraz trudniejsze i byli oni spychani na margines \u2013 zar\u00f3wno w sensie spo\u0142ecznym, gospodarczym, politycznym, jak i prawnym. \u017bydzi, kt\u00f3rzy przed wybuchem wojny nie zdo\u0142ali wyemigrowa\u0107, znale\u017ali si\u0119 \u2013 jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 europejskich \u017byd\u00f3w \u2013 w \u015bmiertelnej pu\u0142apce. Byli oni pocz\u0105tkowo przesiedlani, a ostatecznie deportowani do gett i oboz\u00f3w \u015bmierci, w tym najwi\u0119cej z nich trafi\u0142o do obozu Auschwitz-Birkenau.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\n\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t<\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

\u017bydowskie miasto Wa\u0142brzych<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Nowy rozdzia\u0142 \u017cydowskiej historii Wa\u0142brzycha datuje si\u0119 na 1945 rok, gdy do miasta zacz\u0119li nap\u0142ywa\u0107 Ocaleni z Zag\u0142ady. Ich liczne osadnictwo szybko sprawi\u0142o, \u017ce Wa\u0142brzych nazywany by\u0142 \u017cydowskim miastem \u2013 by\u0142 trzecim najwi\u0119kszym o\u015brodkiem osadnictwa \u017cydowskiego po wojnie na Dolnym \u015al\u0105sku (wyprzedza\u0142y go jedynie Wroc\u0142aw i Dzier\u017coni\u00f3w).<\/strong> Skala i wielko\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci polskich \u017byd\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Wa\u0142brzych po wojnie kolosalnie przewy\u017csza\u0142a przedwojenne \u017cycie \u017cydowskie w tym mie\u015bcie. Na ulicach mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 zar\u00f3wno rozmowy w j\u0119zyku polskim, niemieckim, jak i w jidysz. Podobnie jak w Dzier\u017coniowie, du\u017c\u0105 liczb\u0119 osiedlaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w stanowili wyzwoleni z filii Gross-Rosen. Nawet na terenie miasta podczas wojny mie\u015bci\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w tego obozu. Do grona nowych mieszka\u0144c\u00f3w Wa\u0142brzycha zaliczali si\u0119 \u017bydzi z Polski wschodniej i centralnej, repatrianci z ZSRR oraz Ocaleni z innych oboz\u00f3w koncentracyjnych. Licznemu osadnictwu sprzyja\u0142 fakt, \u017ce Wa\u0142brzych nie by\u0142 dotkliwie zniszczony podczas II wojny \u015bwiatowej, dzi\u0119ki czemu infrastruktura miejska, w tym fabryki i kopalnie, by\u0142a gotowa do wykorzystania przez nowych mieszka\u0144c\u00f3w. Niezniszczony przemys\u0142 w mie\u015bcie zach\u0119ca\u0142 \u017byd\u00f3w, szczeg\u00f3lnie tych w m\u0142odym i \u015brednim wieku, do rozpocz\u0119cia nowego \u017cycia w\u0142a\u015bnie tutaj \u2013 z szerokimi perspektywami zawodowymi i zarobkowymi. W ramach produktywizacji szkolono \u017byd\u00f3w do pracy w kopalniach przy wydobywaniu \u201eczarnego z\u0142ota\u201d, tym samym przyczyniaj\u0105c si\u0119 do ich zaistnienia w zupe\u0142nie nowej dla nich ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u wydobywczego. Dumni \u017cydowscy g\u00f3rnicy \u2013 to nie jedyne novum w historii spo\u0142ecznej polskich \u017byd\u00f3w. Szacuje si\u0119, \u017ce w 1946 roku \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Wa\u0142brzycha by\u0142o ju\u017c oko\u0142o dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy. Liczba ta w przypadku wi\u0119kszo\u015bci miast Dolnego \u015al\u0105ska by\u0142a jednak dynamiczna i zmienia\u0142a si\u0119 z miesi\u0105ca na miesi\u0105c. Wiele os\u00f3b traktowa\u0142o te miasta jedynie jako przystanek w swojej powojennej w\u0119dr\u00f3wce. Kiedy jedni decydowali si\u0119 na emigracj\u0119, inni przyje\u017cd\u017cali tu zdecydowani, by rozpocz\u0105\u0107 nowe \u017cycie w\u0142a\u015bnie na Dolnym \u015al\u0105sku. Co ciekawe, nieodleg\u0142y Sobi\u0119cin (wcze\u015bniejsza nazwa przed w\u0142\u0105czeniem do granic miasta brzmia\u0142a W\u0119glewo) by\u0142 tak zdominowany przez \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w, \u017ce ironicznie nazywany by\u0142 Palestyn\u0105. Cho\u0107 \u017bydzi szybko opu\u015bcili tamte tereny, wybieraj\u0105c emigracj\u0119, to do dzi\u015b mo\u017cna us\u0142ysze\u0107 o wa\u0142brzyskiej Palestynie nie tylko w j\u0119zyku potocznym.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Z popio\u0142\u00f3w ku przysz\u0142o\u015bci: nowy model \u017cycia i pracy<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wraz ze wzrostem liczby \u017byd\u00f3w starano si\u0119 odpowiada\u0107 na rosn\u0105ce potrzeby spo\u0142eczno\u015bci. Powsta\u0142a wi\u0119c rozbudowana sie\u0107 infrastruktury dbaj\u0105ca o t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119, zar\u00f3wno w wymiarze religijnym, jak i \u015bwieckim.<\/strong> Dzia\u0142a\u0142y tu m.in. mykwa i koszerna sto\u0142\u00f3wka, szko\u0142y i bursy, \u017cydowska biblioteka i \u015bwietlice oraz zawi\u0105zywa\u0142y si\u0119 partie polityczne. Wydawano tu tak\u017ce ksi\u0105\u017cki i inne publikacje na temat historii, kultury i literatury \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y znacz\u0105c\u0105 liczb\u0119 czytelnik\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 organizacji \u017cydowskich funkcjonowa\u0142a do 1949 roku, poniewa\u017c wraz z falami emigracyjnymi niekt\u00f3re z nich z biegiem czasu przestawa\u0142y by\u0107 potrzebne. Drugim, znacznie wa\u017cniejszym i og\u00f3lnopolskim problemem by\u0142o upa\u0144stwowienie \u017cydowskich instytucji przez w\u0142adze komunistyczne (co, rzecz jasna, oznacza\u0142o te\u017c upa\u0144stwowienie \u017cydowskiego maj\u0105tku). W\u015br\u00f3d instytucji, kt\u00f3re dba\u0142y o powr\u00f3t do normalnego \u017cycia po tragedii Zag\u0142ady, mo\u017cna wymieni\u0107: \u017cydowski dom dziecka przy obecnej ul. Guglielmo Marconiego (dzia\u0142a\u0142 w 1946 roku) i nowoczesny jak na tamte czasy Szpital \u017bydowski im. Dawida Guzika (dzia\u0142a\u0142 w latach 1948\u20131949), przy kt\u00f3rym prowadzono \u017c\u0142obek oraz szko\u0142\u0119 piel\u0119gniarsk\u0105. Funkcjonowa\u0142a tu tak\u017ce szko\u0142a \u017cydowska, w kt\u00f3rej j\u0119zykiem wyk\u0142adowym by\u0142 jidysz. Nie bez znaczenia by\u0142o tak\u017ce umacnianie \u017cycia kulturalnego \u2013 wa\u0142brzyski \u017cydowski Teatr Renesans dzia\u0142a\u0142 w budynku, w kt\u00f3rym obecnie siedzib\u0119 ma Teatr Dramatyczny (pl. Teatralny 1). Na scenie mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 g\u0142\u00f3wnie przedstawienia komediowe wystawiane zar\u00f3wno w jidysz, po rosyjsku, jak i po polsku. Ocala\u0142ym z Zag\u0142ady pomagano tak\u017ce w zdobyciu niezb\u0119dnych umiej\u0119tno\u015bci na kursach i szkoleniach oraz w znalezieniu zatrudnienia. Tym samym dla wielu \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Wa\u0142brzycha i okolic zrodzi\u0142 si\u0119 nowy model \u017cycia i pracy.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Nowe \u017cycie w cieniu emigracji<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Charakterystyczna dla dynamiki powojennego czasu by\u0142a zwi\u0119kszona migracja \u2013 zar\u00f3wno wewn\u0119trzna, jak i poza granice kraju.<\/strong> Wa\u0142brzych, podobnie jak K\u0142odzko oraz Kudowa-Zdr\u00f3j, miejscowo\u015bci po\u0142o\u017cone blisko granic, by\u0142y miejscami wzmo\u017conego (lecz w wi\u0119kszo\u015bci p\u00f3\u0142legalnego lub nielegalnego) dzia\u0142ania syjonistycznej Brichy. \u017bydzi po wojnie nie mogli legalnie opuszcza\u0107 kraju, wi\u0119c tysi\u0105ce z nich korzysta\u0142o ze zorganizowanej pomocy w przekraczaniu zielonej granicy, by rozpocz\u0105\u0107 emigracj\u0119 do \u00f3wczesnego Brytyjskiego Mandatu Palestyny. Bricha do 1948 roku tworzy\u0142a punkty przerzutowe oraz przygotowywa\u0142a grupy do opuszczenia kraju i rozpocz\u0119cia nowego \u017cycia w Erec Israel. Wzmo\u017cona dzia\u0142alno\u015b\u0107 organizacji syjonistycznych przejawia\u0142a si\u0119 tak\u017ce w zak\u0142adaniu kibuc\u00f3w, niewielkich sp\u00f3\u0142dzielczych o\u015brodk\u00f3w rolnych kojarzonych z powstaniem Izraela. Po wojnie w Wa\u0142brzychu i okolicach dzia\u0142a\u0142o kilka kibuc\u00f3w, kt\u00f3re skupia\u0142y m\u0142odzie\u017c i m\u0142odych doros\u0142ych, a ich celem by\u0142o przygotowanie przysz\u0142ych pionier\u00f3w do budowy pa\u0144stwa \u017cydowskiego.<\/p>

Ogromn\u0105 rol\u0119 w tworzeniu nowego \u017cycia \u017cydowskiego w Wa\u0142brzychu, r\u00f3wnie\u017c po pierwszych falach emigracyjnych i zaostrzeniu polityki w\u0142adz komunistycznych wobec mniejszo\u015bci \u017cydowskiej, odegra\u0142o tamtejsze Towarzystwo Spo\u0142eczno-Kulturalne \u017byd\u00f3w w Polsce.<\/strong> Zrzesza\u0142o ono spo\u0142eczno\u015b\u0107 wok\u00f3\u0142 przer\u00f3\u017cnych wydarze\u0144, cz\u0119sto spontanicznie i na bie\u017c\u0105co odpowiadaj\u0105c na potrzeby grupy. Organizowano tam zar\u00f3wno zaj\u0119cia dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, jak i dla doros\u0142ych oraz senior\u00f3w \u2013 mo\u017cna by\u0142o na przyk\u0142ad rywalizowa\u0107 na zaj\u0119ciach sportowych, uczestniczy\u0107 w k\u00f3\u0142kach teatralnych, muzycznych i plastycznych b\u0105d\u017a poszerza\u0107 wiedz\u0119 na wyk\u0142adach oraz prelekcjach. Nierzadko spotkania mia\u0142y wymiar czysto towarzyski \u2013 ogl\u0105dano wsp\u00f3lnie telewizj\u0119, dyskutowano, grano w szachy, gry karciane i domino. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w by\u0142a niereligijna i przewa\u017cnie nie przestrzega\u0142a szabat\u00f3w i nie obchodzi\u0142a \u015bwi\u0105t \u017cydowskich, sp\u0119dzaj\u0105c wsp\u00f3lny czas na \u015bwieckich aktywno\u015bciach. Istnia\u0142a jednak tak\u017ce Kongregacja Wyznania Moj\u017ceszowego, jako jedna z dw\u00f3ch \u2013 obok TSK\u017b \u2013 zatwierdzonych przez w\u0142adze komunistyczne organizacji \u017cydowskich. Prowadzi\u0142a ona m.in. domy modlitwy, szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105, sto\u0142\u00f3wk\u0119 oraz sprawowa\u0142a opiek\u0119 nad cmentarzem.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Historia znikania<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Niestety wysi\u0142ki utrzymania sta\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142y skazane na niepowodzenie w kolejnych dekadach, gdy nagonka w\u0142adz i t\u0142umienie podmiotowo\u015bci \u017byd\u00f3w nabiera\u0142y na sile.<\/strong> Tak jak w wielu polskich miastach, emigracja przyspieszy\u0142a w 1968 roku, a w latach 70. w Wa\u0142brzychu mieszka\u0142o ju\u017c tylko ok. 450 \u017byd\u00f3w. Nikni\u0119cie tej spo\u0142eczno\u015bci odbija\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na tych, kt\u00f3rzy pozostali w mie\u015bcie, poniewa\u017c mo\u017cliwo\u015bci uczestnictwa w \u017cyciu artystycznym, kulturalnym czy religijnym mala\u0142y, coraz trudniej by\u0142o dosta\u0107 koszerny posi\u0142ek lub wsp\u00f3lnie obchodzi\u0107 \u015bwi\u0119ta. Okres komunizmu na ziemiach wa\u0142brzyskich przetrwa\u0142a jedynie garstka tych, kt\u00f3rzy przybyli tu po wojnie odbudowa\u0107 swoje \u017cycie. Cho\u0107 od czasu transformacji ustrojowej \u017bydzi ponownie mog\u0105 cieszy\u0107 si\u0119 pe\u0142ni\u0105 praw i swob\u00f3d obywatelskich, to zar\u00f3wno w Wa\u0142brzychu, jak i innych miasteczkach Dolnego \u015al\u0105ska jest to ju\u017c spo\u0142eczno\u015b\u0107 w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci tworzona przez osoby starsze. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w Wa\u0142brzychu wci\u0105\u017c funkcjonuje oddzia\u0142 TSK\u017b, jednocz\u0105c cz\u0142onk\u00f3w wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105t \u017cydowskich, upami\u0119tnie\u0144 historycznych, wydarze\u0144 kulturalnych czy wyk\u0142ad\u00f3w tematycznych.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Poznaj wi\u0119cej historii:<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wa\u0142brzych Wa\u0142brzyska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska rozwin\u0119\u0142a si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, bo dopiero w XIX wieku na fali zmian w stosunku do \u017cydowskich obywateli w krajach Europy Zachodniej. Po edykcie emancypacyjnym z 1812 roku, kiedy w Prusach nadano \u017bydom prawa obywatelskie zezwalaj\u0105ce na osiedlanie si\u0119 w miastach i rozwijanie swoich gmin, niewielka spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Wa\u0142brzycha liczy\u0142a oko\u0142o kilkudziesi\u0119ciu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2140,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-2079","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-towns"],"acf":[],"yoast_head":"\nWa\u0142brzych - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Wa\u0142brzych - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Wa\u0142brzych Wa\u0142brzyska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska rozwin\u0119\u0142a si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, bo dopiero w XIX wieku na fali zmian w stosunku do \u017cydowskich obywateli w krajach Europy Zachodniej. Po edykcie emancypacyjnym z 1812 roku, kiedy w Prusach nadano \u017bydom prawa obywatelskie zezwalaj\u0105ce na osiedlanie si\u0119 w miastach i rozwijanie swoich gmin, niewielka spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Wa\u0142brzycha liczy\u0142a oko\u0142o kilkudziesi\u0119ciu […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-11-24T13:13:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-14T08:11:47+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Walbrzych-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"668\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"1 minute\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\"},\"headline\":\"Wa\u0142brzych\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:13:36+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:11:47+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/\"},\"wordCount\":2221,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Walbrzych-1.jpg\",\"articleSection\":[\"Towns\"],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/\",\"name\":\"Wa\u0142brzych - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Walbrzych-1.jpg\",\"datePublished\":\"2025-11-24T13:13:36+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:11:47+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Walbrzych-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/Walbrzych-1.jpg\",\"width\":1000,\"height\":668},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/walbrzych\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en-gb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Wa\u0142brzych\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"width\":153,\"height\":50,\"caption\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\",\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin_th_dolnyzyd\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/author\\\/admin_th_dolnyzyd\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wa\u0142brzych - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Wa\u0142brzych - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","og_description":"Wa\u0142brzych Wa\u0142brzyska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska rozwin\u0119\u0142a si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, bo dopiero w XIX wieku na fali zmian w stosunku do \u017cydowskich obywateli w krajach Europy Zachodniej. Po edykcie emancypacyjnym z 1812 roku, kiedy w Prusach nadano \u017bydom prawa obywatelskie zezwalaj\u0105ce na osiedlanie si\u0119 w miastach i rozwijanie swoich gmin, niewielka spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Wa\u0142brzycha liczy\u0142a oko\u0142o kilkudziesi\u0119ciu […]","og_url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/","og_site_name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","article_published_time":"2025-11-24T13:13:36+00:00","article_modified_time":"2026-10-14T08:11:47+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":668,"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Walbrzych-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin_th_dolnyzyd","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin_th_dolnyzyd","Est. reading time":"1 minute"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/"},"author":{"name":"admin_th_dolnyzyd","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218"},"headline":"Wa\u0142brzych","datePublished":"2025-11-24T13:13:36+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:11:47+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/"},"wordCount":2221,"publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Walbrzych-1.jpg","articleSection":["Towns"],"inLanguage":"en"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/","name":"Wa\u0142brzych - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Walbrzych-1.jpg","datePublished":"2025-11-24T13:13:36+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:11:47+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#primaryimage","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Walbrzych-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Walbrzych-1.jpg","width":1000,"height":668},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/walbrzych\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en-gb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Wa\u0142brzych"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","width":153,"height":50,"caption":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218","name":"admin_th_dolnyzyd","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin_th_dolnyzyd"},"sameAs":["http:\/\/zydowskidolnyslask.pl"],"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/author\/admin_th_dolnyzyd\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2079","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2079"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2079\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2168,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2079\/revisions\/2168"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2140"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2079"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2079"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2079"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}