{"id":1996,"date":"2026-10-07T11:46:28","date_gmt":"2026-10-07T09:46:28","guid":{"rendered":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/?p=1996"},"modified":"2026-10-14T10:09:46","modified_gmt":"2026-10-14T08:09:46","slug":"jawor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/","title":{"rendered":"Jawor"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-post\" data-elementor-id=\"1996\" class=\"elementor elementor-1996 elementor-1693\" data-elementor-post-type=\"post\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2563cb1 e-con-full e-flex e-con e-parent\" data-id=\"2563cb1\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-b40295b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"b40295b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f9fc44c elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"f9fc44c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h1 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Jawor<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-6e700ed elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"6e700ed\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<p class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Marta Ma\u0107kowiak<\/p>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7ea1d74 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"7ea1d74\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-56ccd35 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"56ccd35\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c238040 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"c238040\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>\u017bydzi mieszkali w Jaworze ju\u017c w XIV wieku \u2013 pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci <\/strong><strong>pojawiaj\u0105 si\u0119 w 1364 roku.<\/strong> <strong>Dzielnica \u017cydowska znajdowa\u0142a si\u0119 niedaleko rynku w obszarze <\/strong><strong>wyznaczonym przez dzisiejsze ulice Chopina, Klasztornej, Czarnieckiego i \u017beromskiego. <\/strong>Wiadomo, \u017ce ju\u017c wtedy ludno\u015b\u0107 posiada\u0142a swoj\u0105 synagog\u0119, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 przy ulicy Czarneckiego 4. Ksi\u0119\u017cna Agnieszka nada\u0142a jaworskim \u017bydom w 1368 roku chroni\u0105cy ich przywilej, w 1370 roku \u2013 list protekcyjny obejmuj\u0105cy jaworsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. Jednocze\u015bnie postanowi\u0142a, \u017ce cmentarz \u017cydowski w \u015awidnicy b\u0119dzie s\u0142u\u017cy\u0142 wszystkim \u017bydom mieszkaj\u0105cym na terenie ksi\u0119stwa \u015bwidnickiego \u2013 w tym mieszka\u0144com Jawora.<br \/>Nieca\u0142e sto lat p\u00f3\u017aniej, w 1420 roku, \u017bydom zakazano przebywania na terenie miasta. Ostateczny kres \u015bredniowiecznej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej nast\u0105pi\u0142 jednak w 1453 roku. Pod wp\u0142ywem kaza\u0144 Jana Kapistrana, kt\u00f3ry oskar\u017ca\u0142 \u017byd\u00f3w o kradzie\u017c i profanacj\u0119 hostii, wszyscy \u017cydowscy mieszka\u0144cy miasta zostali wyp\u0119dzeni, a synagog\u0119 przekszta\u0142cono w katolick\u0105 kaplic\u0119.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-91cd92e elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"91cd92e\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Rozkwit spo\u0142eczno\u015bci<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ce68c29 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"ce68c29\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>\u017bydzi wr\u00f3cili do Jawora na pocz\u0105tku XIX wieku.<\/strong> <strong>W 1812 roku wed\u0142ug jaworskich w\u0142adz w <\/strong><strong>mie\u015bcie mia\u0142a mieszka\u0107 tylko jedna \u017cydowska rodzina przyby\u0142a ze \u015awidnicy: Nehemias <\/strong><strong>L\u00f6henstein z \u017con\u0105 Karolin\u0105, czterema synami, dwiema c\u00f3rkami i s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 Henriette Abraham. <\/strong><strong>W gospodarstwie domowym mieszka\u0142 r\u00f3wnie\u017c Joseph Tobias Wallfisch, pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 <\/strong><strong>nauczyciela domowego.<\/strong><\/p><p>Cztery lata p\u00f3\u017aniej, w 1816 roku, w Jaworze osiedli\u0142a si\u0119 kolejna rodzina \u017cydowska: Schlesingerowie. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 by\u0142a jednak zbyt ma\u0142a, \u017ceby utworzy\u0107 gmin\u0119, dlatego jaworscy \u017bydzi podlegali pod gmin\u0119 w Legnicy \u2013 korzystali z legnickiej synagogi, a zmar\u0142ych chowali na tamtejszym cmentarzu.<\/p><p>W latach 30. XIX wieku w Jaworze by\u0142o dwana\u015bcie rodzin \u017cydowskich, a ich g\u0142owami byli: Heinrich Speier, Joseph Guhrauer, Heinrich Sachs, Benjamin Sachs, Robert Mendelssohn, Louis Schneider, Louis Plessner, Louis Ebstein, Heymann Schnapp, Lippmann Salomonski, Hirsch Hirschestein i Israel Lohenstein. W 1839 roku podpisali si\u0119 oni pod deklaracj\u0105 o od\u0142\u0105czeniu si\u0119 od legnickiej gminy \u017cydowskiej i utworzeniu osobnej gminy w Jaworze. W mie\u015bcie nie funkcjonowa\u0142a synagoga, ale spo\u0142eczno\u015b\u0107 posiada\u0142a w\u0142asny cmentarz.<\/p><p>Powstanie pierwszego cmentarza \u017cydowskiego w Jaworze by\u0142o konsekwencj\u0105 zarz\u0105dzenia w\u0142adz pruskich z 1814 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego zakazano transportowania zmar\u0142ych na odleg\u0142o\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c dwie mile. W zwi\u0105zku z tym w 1816 roku w\u0142adze rejencji zwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 do magistratu jaworskiego z pro\u015bb\u0105 o rozwi\u0105zanie kwestii poch\u00f3wk\u00f3w ludno\u015bci \u017cydowskiej. W tym czasie w Jaworze mieszka\u0142a tylko jedna rodzina \u017cydowska i w\u0142adze miejskie zdecydowa\u0142y si\u0119 wydzier\u017cawi\u0107 fragment terenu pod cmentarz \u017cydowski. Lokalizacja do dzi\u015b pozostaje nieznana, wiadomo jedynie, \u017ce by\u0142a k\u0142opotliwa (znajdowa\u0142a si\u0119<br \/>za blisko zabudowa\u0144). Ostatecznie nekropoli\u0119 zamkni\u0119to, a w po\u0142owie XIX wieku za\u0142o\u017cono now\u0105, kt\u00f3ra nadal istnieje i znajduje si\u0119 przy ulicy Mi\u0142osza 8 (dawnej Neisseufer). Najstarsza odnaleziona macewa nale\u017cy do Wilhelmine Mendelssohn, zmar\u0142ej w 1840 roku. Ze spisu z 1854 roku wynika, \u017ce w Jaworze mieszka\u0142o dwadzie\u015bcioro pi\u0119cioro \u017cydowskich dzieci w wieku szkolnym, mniej wi\u0119cej po po\u0142owie ch\u0142opc\u00f3w i dziewczynek. By\u0142a to zbyt ma\u0142a liczba, aby utworzy\u0107 odr\u0119bn\u0105 szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105, dlatego ucz\u0119szcza\u0142y one do szk\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144skich, spe\u0142niaj\u0105c w ten spos\u00f3b obowi\u0105zek szkolny na\u0142o\u017cony przez w\u0142adze miejskie. W spisie uczni\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 takie nazwiska jak Buchholz, Chemke, Ebstein,<br \/>Fuchs, Guhrauer, Gl\u00fcck, Hirschstein, Kalischer, Mendelsohn, Plessner, Sachs i Schneider.<\/p><p>W 1873 roku funkcj\u0119 kantora pe\u0142ni\u0142 Moritz Gl\u00fcck, a w latach 90. XIX wieku urz\u0119dnikami zwi\u0105zanymi z jaworsk\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105 byli Isidor Feibel, Pincus Levin i Nathan Sch\u00fcffan. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jaworskich \u017byd\u00f3w trudni\u0142o si\u0119 kupiectwem, ale by\u0142o w\u015br\u00f3d nich te\u017c kilku lekarzy, producent\u00f3w alkoholu, spedytor i w\u0142a\u015bciciel fabryki. W 1911 roku Bruno Fuchs, \u017cydowski kupiec urodzony w Jaworze, zamieszka\u0142y w Dre\u017anie, przeznaczy\u0142 50 000 marek na za\u0142o\u017cenie parku miejskiego, kt\u00f3ry do momentu<br \/>przej\u0119cia w\u0142adzy przez nazist\u00f3w nosi\u0142 jego imi\u0119. Do dzi\u015b zachowa\u0142a si\u0119 kamienna \u0142awa, zwana \u0142aw\u0105 Brunona Fuchsa.<\/p><p>W po\u0142owie XIX wieku w Jaworze mieszka\u0142o nieco ponad stu \u017byd\u00f3w, w 1884 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 liczy\u0142a prawie sto trzydzie\u015bci os\u00f3b \u2013 i by\u0142a to najwy\u017csza odnotowana liczba \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w w tym mie\u015bcie. Od tego momentu systematycznie mala\u0142a, a w 1933 roku odnotowano jedynie sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. W tym okresie kwestiami religijnymi spo\u0142eczno\u015bci zajmowa\u0142 si\u0119 urodzony w<br \/>Podhajcach dr Nachum Wahrmann, rabin powiatu ole\u015bnickiego w latach 1929\u20131939 i wyk\u0142adowca \u017bydowskiego Seminarium Teologicznego we Wroc\u0142awiu, obywatel polski.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-dfbddf2 elementor-skin-carousel elementor-arrows-yes elementor-pagination-type-bullets elementor-pagination-position-outside elementor-widget elementor-widget-media-carousel\" data-id=\"dfbddf2\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;slides_to_scroll&quot;:&quot;1&quot;,&quot;lazyload&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;skin&quot;:&quot;carousel&quot;,&quot;effect&quot;:&quot;slide&quot;,&quot;show_arrows&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;pagination&quot;:&quot;bullets&quot;,&quot;speed&quot;:500,&quot;autoplay&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;autoplay_speed&quot;:5000,&quot;loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;pause_on_hover&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;pause_on_interaction&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;space_between&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:10,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;space_between_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:10,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;space_between_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:10,&quot;sizes&quot;:[]}}\" data-widget_type=\"media-carousel.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-main-swiper swiper\" role=\"region\" aria-roledescription=\"carousel\" aria-label=\"Slajdy\">\n\t\t\t\t<div class=\"swiper-wrapper\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"dfbddf2\" data-elementor-lightbox-title=\"Zdj\u0119cie Brunona Fuchsa. \u0179r\u00f3d\u0142o: Silvia Kraft, Ancestry\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAyNywidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL0JydW5vLUZ1Y2hzLXBob3RvLUFuY2VzdHJ5LnBuZyIsInNsaWRlc2hvdyI6ImRmYmRkZjIifQ%3D%3D\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Zdj\u0119cie Brunona Fuchsa. \u0179r\u00f3d\u0142o: Silvia Kraft, Ancestry\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/lawka-bruno-fuchs-jawor-scaled.jpg\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"dfbddf2\" data-elementor-lightbox-title=\"\u0141awka Brunona Fuchsa w parku miejskim w Jaworze\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAyOCwidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL2xhd2thLWJydW5vLWZ1Y2hzLWphd29yLXNjYWxlZC5qcGciLCJzbGlkZXNob3ciOiJkZmJkZGYyIn0%3D\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"\u0141awka Brunona Fuchsa w parku miejskim w Jaworze\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/lawka-bruno-fuchs-jawor-scaled.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/dawna-synagoga-jawor-scaled.jpg\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"dfbddf2\" data-elementor-lightbox-title=\"Dawna synagoga, przekszta\u0142cona w kaplica \u015bw. Wojciecha w XV wieku\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAyOSwidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL2Rhd25hLXN5bmFnb2dhLWphd29yLXNjYWxlZC5qcGciLCJzbGlkZXNob3ciOiJkZmJkZGYyIn0%3D\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Dawna synagoga, przekszta\u0142cona w kaplica \u015bw. Wojciecha w XV wieku\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/dawna-synagoga-jawor-scaled.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Cmentarz \u017cydowski w Jaworze\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/macewy-na-cmentarzu-jawor-scaled.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Macewy na cmentarzu \u017cydowskim w Jaworze\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/macewy-jawor.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-swiper-button elementor-swiper-button-prev\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Previous\">\n\t\t\t\t\t\t\t<svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-eicon-chevron-left\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M646 125C629 125 613 133 604 142L308 442C296 454 292 471 292 487 292 504 296 521 308 533L604 854C617 867 629 875 646 875 663 875 679 871 692 858 704 846 713 829 713 812 713 796 708 779 692 767L438 487 692 225C700 217 708 204 708 187 708 171 704 154 692 142 675 129 663 125 646 125Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-swiper-button elementor-swiper-button-next\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Next\">\n\t\t\t\t\t\t\t<svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-eicon-chevron-right\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M696 533C708 521 713 504 713 487 713 471 708 454 696 446L400 146C388 133 375 125 354 125 338 125 325 129 313 142 300 154 292 171 292 187 292 204 296 221 308 233L563 492 304 771C292 783 288 800 288 817 288 833 296 850 308 863 321 871 338 875 354 875 371 875 388 867 400 854L696 533Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-pagination\"><\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-b601b96 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"b601b96\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Czasy wojny<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-84423f2 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"84423f2\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>Po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy sytuacja niewielkiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Jaworze <\/strong><strong>zacz\u0119\u0142a si\u0119 gwa\u0142townie pogarsza\u0107, a represje stawa\u0142y si\u0119 coraz silniejsze. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 <\/strong><strong>jaworskich \u017byd\u00f3w wyjecha\u0142o za granic\u0119 przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej \u2013 w maju 1939 <\/strong><strong>w powiecie jaworskim mieszka\u0142o ich ju\u017c tylko trzydzie\u015bcioro. <\/strong>Ci, kt\u00f3rzy nie wyjechali, zostali deportowani do oboz\u00f3w koncentracyjnych. Cho\u0107 los wi\u0119kszo\u015bci \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Jawora pozostaje nieznany, dzi\u0119ki r\u00f3\u017cnym bazom danych i \u017ar\u00f3d\u0142om, takim jak baza \u015bwiadectw Ofiar i Ocala\u0142ych Yad Vashem czy akta dotycz\u0105ce konfiskaty mienia \u017cydowskiego zachowane w Archiwum Pa\u0144stwowym we Wroc\u0142awiu, mo\u017cliwe jest odtworzenie przynajmniej fragmentu ich historii i ustalenie cz\u0119\u015bci nazwisk.<\/p><p>Z bazy Yad Vashem dowiadujemy si\u0119, \u017ce w\u015br\u00f3d ofiar by\u0142a Teva Mannheim, urodzona w Jaworze w 1902 roku jako c\u00f3rka Mendla i Feigi Mannheim\u00f3w. Zosta\u0142a zamordowana podczas Zag\u0142ady. Wojn\u0119 prze\u017cy\u0142a jej siostra Rivka Berger, kt\u00f3ra zamie\u015bci\u0142a o\u015bwiadczenie o jej \u015bmierci w Yad Vashem. Opr\u00f3cz niej w bazie znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce osoby, kt\u00f3re przyby\u0142y do Jawora z innych miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi:<\/p><ul><li>Elsa Teuber z domu Gr\u00fcn, urodzona w 1901 roku w Lesznie,<\/li><li>\u00a0Wilhelm G\u0142ogowski, urodzony w 1874 roku w K\u0119pnie, zamordowany w Treblince,<\/li><li>Anna Frankenstein z domu Jarecka, urodzona w 1873 roku w Poznaniu, kt\u00f3ra zgin\u0119\u0142a<br \/>w Theresienstadt,<\/li><li>Wilhelm Heiman, urodzony w 1874 roku w Lubli\u0144cu, a tak\u017ce jego \u017cona Elise Heiman<br \/>z domu Fleischmann, urodzona w 1885 roku we Wroc\u0142awiu, zamordowani w<br \/>Auschwitz,<\/li><li>Karl Jaraszewer, urodzony w 1868 roku w Jaraszewie, i jego \u017cona Marie z domu<br \/>Goldman, urodzona w 1873 roku w Ostrowie,<\/li><li>Bela Hauptschein, urodzona w Zatorze,<\/li><li>Hulda Seidel, handlarka sk\u00f3rami, urodzona w 1872 roku w Sulmierzycach, i jej syn<br \/>Moritz, urodzony w 1897 roku.<\/li><\/ul><p>Cennym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o \u017cydowskich mieszka\u0144cach Jawora s\u0105 tak\u017ce akta dotycz\u0105ce konfiskaty mienia \u017cydowskiego przechowywane w Archiwum Pa\u0144stwowym we Wroc\u0142awiu, pochodz\u0105ce z lat 1939\u20131943. Zachowa\u0142y si\u0119 w nich teczki dotycz\u0105ce mi\u0119dzy innymi: Maxa Bessera (ur. 1872 w Nowym Mie\u015bcie nad Wart\u0105, zamieszka\u0142y w Jaworze przy ulicy Bolkenheinerstrasse 32, dzi\u015b Chrobrego), dr Leopold Gassmann (ur. 1887 w Mys\u0142owicach, zamieszka\u0142y w Jaworze przy Rynku 10), Rosalie Goldschmidt z domu Guhrauer (ur. 1859 w Jaworze), Luise Kalischer (ur. 1881 w Jaworze) oraz Hermann Seelig<br \/>(ur. 1886 w Jaworze).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-6003135 elementor-skin-carousel elementor-arrows-yes elementor-pagination-type-bullets elementor-pagination-position-outside elementor-widget elementor-widget-media-carousel\" data-id=\"6003135\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;slides_to_scroll&quot;:&quot;1&quot;,&quot;lazyload&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;skin&quot;:&quot;carousel&quot;,&quot;effect&quot;:&quot;slide&quot;,&quot;show_arrows&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;pagination&quot;:&quot;bullets&quot;,&quot;speed&quot;:500,&quot;autoplay&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;autoplay_speed&quot;:5000,&quot;loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;pause_on_hover&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;pause_on_interaction&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;space_between&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:10,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;space_between_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:10,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;space_between_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:10,&quot;sizes&quot;:[]}}\" data-widget_type=\"media-carousel.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-main-swiper swiper\" role=\"region\" aria-roledescription=\"carousel\" aria-label=\"Slajdy\">\n\t\t\t\t<div class=\"swiper-wrapper\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Hulda-Seidel-yad-va-shem.avif\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"6003135\" data-elementor-lightbox-title=\"Zdj\u0119cie Huldy Seidel. \u0179r\u00f3d\u0142o: Yad Vashem\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAzMiwidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL0h1bGRhLVNlaWRlbC15YWQtdmEtc2hlbS5hdmlmIiwic2xpZGVzaG93IjoiNjAwMzEzNSJ9\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Zdj\u0119cie Huldy Seidel. \u0179r\u00f3d\u0142o: Yad Vashem\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Hulda-Seidel-yad-va-shem.avif\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Moritz-Seidel-Yad-Va-Shem.avif\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"6003135\" data-elementor-lightbox-title=\"Zdj\u0119cie Moritza Seidela. \u0179r\u00f3d\u0142o: Yad Vashem\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAzMywidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL01vcml0ei1TZWlkZWwtWWFkLVZhLVNoZW0uYXZpZiIsInNsaWRlc2hvdyI6IjYwMDMxMzUifQ%3D%3D\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Zdj\u0119cie Moritza Seidela. \u0179r\u00f3d\u0142o: Yad Vashem\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Moritz-Seidel-Yad-Va-Shem.avif\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Jawor-wykaz-dzieci-zydowskich-1854-AP-Legnica.jpg\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"6003135\" data-elementor-lightbox-title=\"Wykaz dzieci \u017cydowski w Jaworze w 1854 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Pa\u0144stwowe we Wroc\u0142awiu oddzia\u0142 w Legnicy\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAzNCwidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL0phd29yLXd5a2F6LWR6aWVjaS16eWRvd3NraWNoLTE4NTQtQVAtTGVnbmljYS5qcGciLCJzbGlkZXNob3ciOiI2MDAzMTM1In0%3D\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Wykaz dzieci \u017cydowski w Jaworze w 1854 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Pa\u0144stwowe we Wroc\u0142awiu oddzia\u0142 w Legnicy\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Jawor-wykaz-dzieci-zydowskich-1854-AP-Legnica.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Kamienica_nr_36_ul_Wroclawska_Jawor_10412553.jpg\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"6003135\" data-elementor-lightbox-title=\"Budynek przy ulicy Wroc\u0142awskiej 36 w Jaworze. w kt\u00f3rym po wojnie znajdowa\u0142a si\u0119 szko\u0142a \u017cydowska. \u0179r\u00f3d\u0142o: Polska-org.pl\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAzNSwidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL0thbWllbmljYV9ucl8zNl91bF9Xcm9jbGF3c2thX0phd29yXzEwNDEyNTUzLmpwZyIsInNsaWRlc2hvdyI6IjYwMDMxMzUifQ%3D%3D\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Budynek przy ulicy Wroc\u0142awskiej 36 w Jaworze. w kt\u00f3rym po wojnie znajdowa\u0142a si\u0119 szko\u0142a \u017cydowska. \u0179r\u00f3d\u0142o: Polska-org.pl\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Kamienica_nr_36_ul_Wroclawska_Jawor_10412553.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/zydowska-szkola-jawor-scaled.jpg\" data-elementor-open-lightbox=\"yes\" data-elementor-lightbox-slideshow=\"6003135\" data-elementor-lightbox-title=\"Budynek przy ulicy Wroc\u0142awskiej 36 w Jaworze. w kt\u00f3rym po wojnie znajdowa\u0142a si\u0119 szko\u0142a \u017cydowska. \u0179r\u00f3d\u0142o: Marta Ma\u0107kowiak\" data-e-action-hash=\"#elementor-action%3Aaction%3Dlightbox%26settings%3DeyJpZCI6MjAzNiwidXJsIjoiaHR0cHM6XC9cL3p5ZG93c2tpZG9sbnlzbGFzay5wbFwvd3AtY29udGVudFwvdXBsb2Fkc1wvMjAyNlwvMTBcL3p5ZG93c2thLXN6a29sYS1qYXdvci1zY2FsZWQuanBnIiwic2xpZGVzaG93IjoiNjAwMzEzNSJ9\">\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Budynek przy ulicy Wroc\u0142awskiej 36 w Jaworze. w kt\u00f3rym po wojnie znajdowa\u0142a si\u0119 szko\u0142a \u017cydowska. \u0179r\u00f3d\u0142o: Marta Ma\u0107kowiak\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/zydowska-szkola-jawor-scaled.jpg\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/a>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Ankieta dotycza\u0328ca po\u0301\u0142internatu przedszkolnego i szkolnego w Jaworze. \u0179r\u00f3d\u0142o: Ankieta dotycza\u0328ca po\u0301\u0142internatu przedszkolnego i szkolnego w Jaworze. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum \u017bIH 303_IX_1140\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Ankieta-dotyczaca-polinternatu-przedszkolnego-i-szkolnego-w-Jaworze.png\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-slide\" role=\"group\" aria-roledescription=\"slide\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-carousel-image swiper-lazy\" role=\"img\" aria-label=\"Lista pracowniko\u0301w TOZ w Jaworze. \u0179r\u00f3d\u0142o: Towarzystwo Ochrony Zdrowia w Jaworze 1945-1950. Archiwum \u017bIH, 324_933\" data-background=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Lista-pracownikow-TOZ-w-Jaworze.png\">\n\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-lazy-preloader\"><\/div>\n\t\t\t\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-swiper-button elementor-swiper-button-prev\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Previous\">\n\t\t\t\t\t\t\t<svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-eicon-chevron-left\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M646 125C629 125 613 133 604 142L308 442C296 454 292 471 292 487 292 504 296 521 308 533L604 854C617 867 629 875 646 875 663 875 679 871 692 858 704 846 713 829 713 812 713 796 708 779 692 767L438 487 692 225C700 217 708 204 708 187 708 171 704 154 692 142 675 129 663 125 646 125Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-swiper-button elementor-swiper-button-next\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Next\">\n\t\t\t\t\t\t\t<svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-eicon-chevron-right\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M696 533C708 521 713 504 713 487 713 471 708 454 696 446L400 146C388 133 375 125 354 125 338 125 325 129 313 142 300 154 292 171 292 187 292 204 296 221 308 233L563 492 304 771C292 783 288 800 288 817 288 833 296 850 308 863 321 871 338 875 354 875 371 875 388 867 400 854L696 533Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"swiper-pagination\"><\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3ad2deb elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"3ad2deb\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Po wojnie<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-809c0d5 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"809c0d5\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>Podobnie jak wiele innych miejscowo\u015bci Dolnego \u015al\u0105ska, tak\u017ce Jawor po zako\u0144czeniu II <\/strong><strong>wojny \u015bwiatowej sta\u0142 si\u0119 miejscem osadnictwa ludno\u015bci \u017cydowskiej.<\/strong> <strong>Istotnym czynnikiem <\/strong><strong>by\u0142a blisko\u015b\u0107 by\u0142ego obozu koncentracyjnego Gross-Rosen oraz jego licznych filii.<\/strong> Z tego wzgl\u0119du Jawor sta\u0142 si\u0119 jednym z miejsc, do kt\u00f3rych trafiali Ocaleni z Zag\u0142ady oraz byli wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w koncentracyjnych i oboz\u00f3w pracy z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Europy. Powojenna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w Jaworze w szczytowym okresie liczy\u0142a oko\u0142o 1000 os\u00f3b \u2013 najwi\u0119cej w historii miasta. Utworzono lokalny Komitet \u017bydowski, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 organizacj\u0105 pomocy i \u017cycia spo\u0142ecznego. W zarz\u0105dzie znalaz\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi osoby o nazwiskach Elster, Szuster, Bortenowa, Dawidzon, Moszkowicz, Szwadron,<br \/>Kos i Miedzianog\u00f3ra.<\/p><p>Za sprawy religijne odpowiada\u0142a Kongregacja Wyznania Moj\u017ceszowego, kt\u00f3ra siedzib\u0119 mia\u0142a przy ulicy Poniatowskiego 15. Sala modlitewna znajdowa\u0142a si\u0119 przy ulicy Barbary 11, a przewodnicz\u0105cym by\u0142a osoba o nazwisku Segal. Przy ulicy Wroc\u0142awskiej 36 po wojnie siedzib\u0119 mia\u0142a Spo\u0142eczna \u017bydowska Szko\u0142a Powszechna im. Pereca i p\u00f3\u0142internat. Nauczycielami byli Samson Szwadron, Jona Buksbaum, Rejman Tauba, Azeriusz Dobruszkes, Rafa\u0142 Zorgensztejn, Zogia Sznjadmil, Styra Morkowicz, Hersz Grunszpan i Erna Sandauer. Samson Szwadron by\u0142 kierownikiem szko\u0142y. Na dzie\u0144 11 grudnia 1947 roku dzieci ucz\u0119szczaj\u0105cych do szko\u0142y by\u0142o dwadzie\u015bcioro. W p\u00f3\u0142internacie szkolnym i przedszkolnym w styczniu 1947 roku by\u0142o ich natomiast pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro. Przy szkole dzia\u0142a\u0142o nawet k\u00f3\u0142ko baletowe, istnia\u0142a tak\u017ce bursa m\u0142odzie\u017cowa.<\/p><p>W sierpniu 1946 roku pracownikami Towarzystwa Ochrony Zdrowia w Jaworze byli dr Thaler (lekarz), piel\u0119gniarka Dora Szeindels, buchalter Andrzej Szisler, sprz\u0105taczka Else Tenser i str\u00f3\u017c Chaskiel Fass.<\/p><p>W Jaworze w 1947 roku mieszka\u0142a mi\u0119dzy innymi pochodz\u0105ca z W\u0142odawy rodzina Rajtblat\u00f3w: Frajda, urodzona w 1890 roku, i prawdopodobnie czw\u00f3rka jej dzieci: Dora, piel\u0119gniarka, Pola, krawcowa, Micha\u0142, szewc i Dwojra \u2013 bez wskazanego zawodu.<\/p><p>W\u015br\u00f3d powojennych mieszka\u0144c\u00f3w Jawora znale\u017ali si\u0119 tak\u017ce Szymon Szurmiej (1923\u20132014), aktor i re\u017cyser teatralny pochodz\u0105cy z \u0141ucka, oraz jego rodzina. W mie\u015bcie urodzi\u0142y si\u0119 jego dzieci: Jan Szurmiej (1946\u20132024) i Lena Szurmiej (ur. 1947), kt\u00f3re odegra\u0142y znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w polskiej kulturze i \u017cyciu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Jan Szurmiej by\u0142 wybitnym aktorem, re\u017cyserem i choreografem. Przez wiele lat zwi\u0105zany by\u0142 z Teatrem \u017bydowskim w Warszawie, pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dyrektora Teatru Muzycznego Operetki Wroc\u0142awskiej oraz wyk\u0142ada\u0142 na Akademii Muzycznej we Wroc\u0142awiu. Zrealizowa\u0142 ponad osiemdziesi\u0105t przedstawie\u0144 teatralnych i zosta\u0142 odznaczony m.in. Krzy\u017cem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Jego siostra Lena Szurmiej jest aktork\u0105, re\u017cyserk\u0105, choreografk\u0105 i pedago\u017ck\u0105. Pracowa\u0142a w Teatrze \u017bydowskim w Warszawie, Teatrze Falstaff w Szwecji oraz teatrach w Stanach Zjednoczonych. Od wielu lat anga\u017cuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w dzia\u0142alno\u015b\u0107 na rzecz spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cej warszawskiego oddzia\u0142u Towarzystwa Spo\u0142eczno-Kulturalnego \u017byd\u00f3w w Polsce.<\/p><p>W Jaworze dzia\u0142a\u0142y r\u00f3wnie\u017c trzy \u017cydowskie sp\u00f3\u0142dzielnie pracy: sp\u00f3\u0142dzielnia krawiecka \u201eDom Modelowy\u201d, sp\u00f3\u0142dzielnia meblarska \u201eBudowa\u201d oraz sp\u00f3\u0142dzielnia \u201ePionier\u201d, zajmuj\u0105ca si\u0119 produkcj\u0105 myd\u0142a, wyrob\u00f3w chemicznych i us\u0142ugami wulkanizacyjnymi. Jej siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ul. Czarnieckiego 1. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 korzysta\u0142a z cmentarza \u017cydowskiego przy ul. G\u0142uchej. Czwartego<br \/>pa\u017adziernika 1946 roku, w przeddzie\u0144 \u015bwi\u0119ta Jom Kipur, na cmentarzu odby\u0142a si\u0119 ceremonia<br \/>poch\u00f3wku ta\u0142esu odnalezionego wcze\u015bniej na terenie Bolkowa oraz myd\u0142a z oznaczeniem RIF.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 W \u00f3wczesnym przekonaniu myd\u0142o to mia\u0142o zosta\u0107 wyprodukowane przez Niemc\u00f3w z t\u0142uszczu zamordowanych \u017byd\u00f3w. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce by\u0142a to b\u0142\u0119dna interpretacja. Skr\u00f3t \u201eRIF\u201d oznacza\u0142 Reichsstelle f\u00fcr Industrielle Fettversorgung (Rzeszowy Urz\u0105d ds. Przemys\u0142owego Zaopatrzenia w T\u0142uszcze) i by\u0142 umieszczany na wojennym mydle niskiej jako\u015bci. Do dzi\u015b na cmentarzu zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t nagrobk\u00f3w niemieckich \u017byd\u00f3w. Najm\u0142odszym zachowanym nagrobkiem, a zarazem jedynym pochodz\u0105cym z okresu powojennego, jest macewa Mordki Markusa, zmar\u0142ego 25 lutego 1957 roku. Wed\u0142ug informacji z 2009 roku na cmentarzu znajdowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nagrobek Erny Sandauer,<br \/>zmar\u0142ej 21 kwietnia 1958 roku. Nie zosta\u0142 on jednak odnaleziony podczas p\u00f3\u017aniejszych prac inwentaryzacyjnych. Dok\u0142adna lista pochowanych dost\u0119pna jest na stronie cmentarze-zydowskie.pl.<\/p><p>Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska funkcjonowa\u0142a w Jaworze do pocz\u0105tku lat 50. XX wieku. Jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 zako\u0144czy\u0142a si\u0119 wraz z likwidacj\u0105 autonomicznych organizacji \u017cydowskich przez w\u0142adze komunistyczne. Cmentarz \u017cydowski w Jaworze na podstawie decyzji Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego we Wroc\u0142awiu z dnia 9 kwietnia 1974 roku zosta\u0142 zamkni\u0119ty.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2c14f0f e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"2c14f0f\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3c6cb8a elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"3c6cb8a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Poznaj wi\u0119cej historii:<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-4b3c366 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"4b3c366\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jawor Marta Ma\u0107kowiak \u017bydzi mieszkali w Jaworze ju\u017c w XIV wieku \u2013 pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci pojawiaj\u0105 si\u0119 w 1364 roku. Dzielnica \u017cydowska znajdowa\u0142a si\u0119 niedaleko rynku w obszarze wyznaczonym przez dzisiejsze ulice Chopina, Klasztornej, Czarnieckiego i \u017beromskiego. Wiadomo, \u017ce ju\u017c wtedy ludno\u015b\u0107 posiada\u0142a swoj\u0105 synagog\u0119, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 przy ulicy Czarneckiego 4. Ksi\u0119\u017cna [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2027,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[35],"class_list":["post-1996","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-towns","tag-homepage"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.7 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Jawor - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Jawor - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Jawor Marta Ma\u0107kowiak \u017bydzi mieszkali w Jaworze ju\u017c w XIV wieku \u2013 pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci pojawiaj\u0105 si\u0119 w 1364 roku. Dzielnica \u017cydowska znajdowa\u0142a si\u0119 niedaleko rynku w obszarze wyznaczonym przez dzisiejsze ulice Chopina, Klasztornej, Czarnieckiego i \u017beromskiego. Wiadomo, \u017ce ju\u017c wtedy ludno\u015b\u0107 posiada\u0142a swoj\u0105 synagog\u0119, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 przy ulicy Czarneckiego 4. Ksi\u0119\u017cna [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-10-07T09:46:28+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-14T08:09:46+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"934\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1248\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin_th_dolnyzyd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"8 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\"},\"headline\":\"Jawor\",\"datePublished\":\"2026-10-07T09:46:28+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:09:46+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/\"},\"wordCount\":1970,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/10\\\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\",\"keywords\":[\"homepage\"],\"articleSection\":[\"Towns\"],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/\",\"name\":\"Jawor - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/10\\\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\",\"datePublished\":\"2026-10-07T09:46:28+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-14T08:09:46+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/10\\\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/10\\\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png\",\"width\":934,\"height\":1248,\"caption\":\"Zdj\u0119cie Brunona Fuchsa. \u0179r\u00f3d\u0142o: Silvia Kraft, Ancestry\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/towns\\\/jawor\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en-gb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Jawor\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/10\\\/zydowski-dolny-slask-logo.svg\",\"width\":153,\"height\":50,\"caption\":\"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218\",\"name\":\"admin_th_dolnyzyd\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin_th_dolnyzyd\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zydowskidolnyslask.pl\\\/en\\\/author\\\/admin_th_dolnyzyd\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Jawor - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Jawor - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","og_description":"Jawor Marta Ma\u0107kowiak \u017bydzi mieszkali w Jaworze ju\u017c w XIV wieku \u2013 pierwsze wzmianki na temat spo\u0142eczno\u015bci pojawiaj\u0105 si\u0119 w 1364 roku. Dzielnica \u017cydowska znajdowa\u0142a si\u0119 niedaleko rynku w obszarze wyznaczonym przez dzisiejsze ulice Chopina, Klasztornej, Czarnieckiego i \u017beromskiego. Wiadomo, \u017ce ju\u017c wtedy ludno\u015b\u0107 posiada\u0142a swoj\u0105 synagog\u0119, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 przy ulicy Czarneckiego 4. Ksi\u0119\u017cna [&hellip;]","og_url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/","og_site_name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","article_published_time":"2026-10-07T09:46:28+00:00","article_modified_time":"2026-10-14T08:09:46+00:00","og_image":[{"width":934,"height":1248,"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png","type":"image\/png"}],"author":"admin_th_dolnyzyd","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin_th_dolnyzyd","Est. reading time":"8 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/"},"author":{"name":"admin_th_dolnyzyd","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218"},"headline":"Jawor","datePublished":"2026-10-07T09:46:28+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:09:46+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/"},"wordCount":1970,"publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png","keywords":["homepage"],"articleSection":["Towns"],"inLanguage":"en"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/","name":"Jawor - \u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png","datePublished":"2026-10-07T09:46:28+00:00","dateModified":"2026-10-14T08:09:46+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#primaryimage","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Bruno-Fuchs-photo-Ancestry.png","width":934,"height":1248,"caption":"Zdj\u0119cie Brunona Fuchsa. \u0179r\u00f3d\u0142o: Silvia Kraft, Ancestry"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/towns\/jawor\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en-gb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Jawor"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#organization","name":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zydowski-dolny-slask-logo.svg","width":153,"height":50,"caption":"\u017bydowski Dolny \u015al\u0105sk"},"image":{"@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/#\/schema\/person\/d4b8d3e8ddf348ed1aa79efae7405218","name":"admin_th_dolnyzyd","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7430f171311e4e6b3f374424351dbdcd34c8fdeebc5936cb0ecbc93d03dda94d?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin_th_dolnyzyd"},"sameAs":["http:\/\/zydowskidolnyslask.pl"],"url":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/author\/admin_th_dolnyzyd\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1996","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1996"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1996\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2066,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1996\/revisions\/2066"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2027"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1996"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1996"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydowskidolnyslask.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1996"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}